Kiến thức chuyên môn

Bảng quy đổi cấp độ bóng ∇1–∇14 sang Ra, Rz đầy đủ

Ba tam giác là ∇6, tức Ra 2,5–1,25 µm, và Ra 1,6 trên bản vẽ mới cũng thuộc cấp này. Bảng đủ 14 cấp ∇ sang Ra, Rz (đã sửa lỗi dòng ∇5 hay bị chép thành 5÷25), cách gọi ở xưởng, cách đổi ngược từ Ra và phương pháp gia công cho từng mức.

Ảnh đại diện: dải 14 cấp ∇ từ thô đến bóng và dòng chữ ba tam giác bằng ∇6, Ra 2,5–1,25 µm

Ba tam giác là bao nhiêu Ra? Ba tam giác là cấp ∇6, ứng với Ra từ 2,5 xuống 1,25 µm, và trị số Ra ưu tiên nằm trong khoảng đó là 1,6. QC cần phép đổi này mỗi khi đối chiếu bản vẽ cũ, và xưởng nhận hàng của khách nước ngoài càng cần, vì bản vẽ của họ ghi Ra trong khi tổ máy vẫn quen nói "hai tam giác, ba tam giác". Bài viết này đưa ra bảng quy đổi đủ 14 cấp ∇ sang Ra và Rz, giải thích cách gọi rút gọn ở xưởng, cách đổi ngược từ Ra trên bản vẽ mới về cấp ∇, và mức nhẵn nào cần phương pháp gia công nào.

Trước khi tra, nên sửa một lỗi gặp ở nhiều bảng chép lại trên mạng: dòng ∇5 ghi Ra "5÷25". Đúng là 5÷2,5 µm. Thiếu một dấu phẩy, cấp ∇5 bị kéo dài từ 25 xuống 5, trùm lên cả ∇4, ∇3 và một phần ∇2, và ai tra Ra 12,5 theo bảng đó sẽ ra ∇5, trong khi đúng phải là ∇3.

Cấp ∇ là hệ cũ, bản vẽ hiện hành ghi thẳng Ra trên dấu √

Hệ 14 cấp nhẵn bóng là hệ của tiêu chuẩn Liên Xô, bản hay được dẫn nhất là GOST 2789-59. Các tiêu chuẩn Việt Nam thời trước dùng lại cách chia này, nên bản vẽ cơ khí đời cũ và tài liệu dịch từ tiếng Nga đều ghi ∇ kèm số cấp. ∇1 thô nhất, ∇14 bóng nhất. Mỗi cấp là một khoảng, cận trên gấp đôi cận dưới: ∇7 là Ra từ 1,25 xuống 0,63 µm, sang ∇8 thì cả hai đầu giảm một nửa, còn 0,63 đến 0,32.

Ngay ở Liên Xô, GOST 2789-73 đã thay bản năm 1959 và chuyển sang ghi trực tiếp trị số Ra, Rz. Bản vẽ theo chuẩn ISO bây giờ dùng dấu √, một dấu căn có thể kèm gạch ngang hoặc vòng tròn, bên trên ghi "Ra 1,6" hay "Rz 6,3". Ở Việt Nam, cách ghi nhám trên bản vẽ theo TCVN 5707:2007. Về phía ISO, bộ ISO 1302 (cách ghi), ISO 4287 và ISO 4288 (thông số, cách đo) đã được thay bằng bộ ISO 21920 ban hành năm 2021, dù bản vẽ phát hành trước đó vẫn đọc theo chuẩn cũ. Không chuẩn nào trong số này còn dấu ∇.

Vẽ mới thì đừng dùng ∇. Nhưng ký hiệu này còn nằm trên các bản vẽ cũ đang lưu và trong cách nói hằng ngày ở xưởng, nên vẫn phải biết đổi. Trên bản vẽ cũ, góc trên bên phải hay có dòng kiểu "∇5 còn lại", nghĩa là mọi bề mặt không ghi riêng đều làm ∇5.

So sánh ký hiệu ∇6 trên bản vẽ cũ với dấu √ ghi Ra 1,6 trên bản vẽ mới, kèm ba dạng dấu √ cơ bản
Bên trái là cách ghi cấp ∇6 trên bản vẽ cũ, bên phải là dấu √ có gạch ghi Ra 1,6, hàng dưới là ba dạng dấu √: cơ bản, bắt buộc cắt gọt và không cắt gọt.

Bảng quy đổi đủ 14 cấp ∇ sang Ra, Rz

Bảng dưới ghi khoảng Ra, Rz của từng cấp theo µm, kèm chỉ tiêu dùng để đánh giá cấp đó và cách gọi ở xưởng. Số lớn đứng trước vì đó là cận thô của cấp.

CấpRa (µm)Rz (µm)Đánh giá theoCách gọi ở xưởng
∇180–40320–160Rzcấp 1
∇240–20160–80Rzcấp 2
∇320–1080–40Rzcấp 3
∇410–540–20Rzmột tam giác
∇55–2,520–10Rzhai tam giác
∇62,5–1,2510–6,3Raba tam giác
∇71,25–0,636,3–3,2Racấp 7
∇80,63–0,323,2–1,6Racấp 8
∇90,32–0,161,6–0,8Racấp 9
∇100,16–0,080,8–0,4Racấp 10
∇110,08–0,04Racấp 11
∇120,04–0,02Racấp 12
∇130,02–0,01Racấp 13
∇140,01–0,0050,05–0,025Rzcấp 14

Bảng này chỉ ghi Ra cho ∇11, ∇12 và ∇13. Gặp các cấp này trên bản vẽ cũ thì so theo Ra.

Bảng màu 14 cấp nhẵn bóng từ ∇1 đến ∇14 với cột Ra, Rz, chỉ tiêu đánh giá và cách gọi ở xưởng
Ô tô đậm ở cột Ra hoặc Rz cho biết cấp đó được đánh giá theo chỉ tiêu nào, ba dòng ∇4 đến ∇6 ghi cách gọi theo số tam giác.

Một, hai, ba tam giác chỉ dùng cho ∇4 đến ∇6

Ở xưởng, cấp nhẵn quanh vùng gia công tinh được gọi theo số tam giác: một tam giác ∇ là ∇4, hai tam giác ∇∇ là ∇5, ba tam giác ∇∇∇ là ∇6. Vậy "ba tam giác" tương đương Ra 2,5–1,25 µm, mức của mặt tiện tinh hay phay tinh thông thường, và ứng với Ra 1,6 trên bản vẽ mới. "Hai tam giác" là Ra 5–2,5, ứng với Ra 3,2.

Ngoài ba cấp này, xưởng gọi thẳng theo số: cấp 3, cấp 7, cấp 8. Lỗi đọc nặng nhất là hiểu "ba tam giác" thành ∇3, mà ∇3 là Ra 20–10 µm, mặt phay thô còn vết dao nhìn rõ bằng mắt, cận trên của nó gấp 8 lần cận trên của ∇6.

Cột Ra và cột Rz là cặp quy ước, không dùng để đổi qua lại

Theo lệ cũ, ∇6–∇12 được đánh giá theo Ra. Các cấp thô ∇1–∇5 và hai cấp cuối ∇13–∇14 đánh giá chủ yếu theo Rz. Riêng ∇13, bảng dưới chỉ ghi Ra 0,02–0,01 µm nên khi tra thì so theo Ra.

Đặt hai cột cạnh nhau, Rz lớn hơn Ra khoảng 4 đến 5 lần: ∇6 có Ra 2,5 đi với Rz 10, ∇8 có Ra 0,63 đi với Rz 3,2. Tỷ lệ đó là cách ghép cặp cho từng cấp, không phải công thức. Ra là trung bình độ lệch của profin so với đường trung bình, Rz đo chiều cao từ đỉnh tới đáy, nên một vết xước sâu kéo Rz lên mà Ra gần như đứng yên. Hai mặt cùng Ra 1,6 có thể chênh nhau gần gấp đôi về chiều cao đỉnh tới đáy, ví dụ tính từng bước có ở bài độ nhám bề mặt và cách tính Ra, Rz.

Vì vậy máy đo phải đặt đúng chỉ tiêu ghi trên bản vẽ. Lấy Ra đo được nhân 4 rồi báo đạt Rz là sai cách, và nếu khách đo lại Rz bằng máy của họ mà vượt, xưởng chịu phần chênh.

Đổi ngược từ bản vẽ mới: Ra 1,6 là ∇6, không phải ∇7

Bản vẽ mới ghi Ra theo dãy ưu tiên 0,4, 0,8, 1,6, 3,2, 6,3, 12,5, mỗi bậc gần gấp đôi bậc trước. Dãy này lệch pha với ranh giới các cấp ∇ (0,63, 1,25, 2,5, 5), nên mỗi trị số ưu tiên rơi gọn vào giữa một cấp. Ra 3,2 nằm trong ∇5 (5–2,5). Ra 1,6 nằm trong ∇6 (2,5–1,25). Ra 0,8 nằm trong ∇7, Ra 0,4 nằm trong ∇8.

Ra 1,6 hay bị gán cho ∇7. Sai. 1,6 lớn hơn 1,25, tức vẫn ở phía thô của ranh giới ∇6/∇7, và muốn vào ∇7 thì Ra phải xuống dưới 1,25.

Ra trên bản vẽ mới (µm)Nằm trong cấp
Ra 50∇1
Ra 25∇2
Ra 12,5∇3
Ra 6,3∇4
Ra 3,2∇5 (hai tam giác)
Ra 1,6∇6 (ba tam giác)
Ra 0,8∇7
Ra 0,4∇8
Ra 0,2∇9
Ra 0,1∇10
Ra 0,05∇11
Ra 0,025∇12
Ra 0,012∇13

Gọi được tên cấp rồi vẫn chưa xong, vì hai hệ ghi hai thứ khác nhau. Cấp ∇ là một khoảng. Ra trên dấu √ là giới hạn trên, và theo mặc định của ISO 4288 (quy tắc 16%), bề mặt được coi là đạt khi không quá 16% số giá trị đo vượt giới hạn đó, còn bản vẽ theo ISO 21920 mặc định không cho lần đo nào vượt. Ra 3,2 đọc ra ∇5 chỉ để gọi tên cho tổ máy. Một chi tiết làm đúng ∇5 nhưng có Ra 4 vẫn trượt yêu cầu Ra 3,2, nên khi gia công phải nhắm nửa dưới của ∇5, sát ∇6.

Ví dụ, bản vẽ cũ ghi một mặt lắp ghép ∇7 cần vẽ lại theo chuẩn mới. ∇7 nghĩa là Ra không quá 1,25 µm. Ghi Ra 1,6 là nới yêu cầu thêm 28% (1,6 / 1,25 = 1,28), mặt lắp có thể không còn như thiết kế ban đầu. Có hai cách giữ đúng: ghi Ra 1,25, trị số vẫn hợp lệ trong dãy Ra đầy đủ dù không thuộc nhóm ưu tiên, hoặc ghi Ra 0,8 nếu chấp nhận chặt hơn bản cũ và tốn thêm công gia công. Ra 1,6 chỉ ghi được khi người thiết kế đã xác nhận mặt lắp chịu được mức nới đó.

Thang log Ra từ 0,005 đến 80 µm chia thành 14 cấp ∇, đánh dấu các trị số Ra 0,4, 0,8, 1,6, 3,2 và 6,3
Trên thang log, mỗi cấp ∇ rộng như nhau và các trị số Ra ưu tiên 0,4 đến 6,3 lần lượt rơi vào ∇8, ∇7, ∇6, ∇5, ∇4.

Từ ∇8 trở lên gần như phải qua mài

Đổi xong Ra sang cấp ∇, việc tiếp theo là chọn phương pháp gia công, trước khi lập quy trình công nghệ. ∇4–∇5 (Ra 10–2,5) đạt được bằng phay, tiện bán tinh. ∇6–∇7 (Ra 2,5–0,63) cần tiện tinh, phay tinh hoặc doa. ∇8–∇9 (Ra 0,63–0,16) thuộc về mài tinh. Từ ∇10 trở lên là mài tinh mỏng, đánh bóng, nghiền.

Đây là mức tham khảo với chế độ cắt hợp lý. Máy cũ rơ trục chính, dao mòn hay phôi gang có rỗ đều có thể kéo kết quả xuống một cấp. Một mặt ghi Ra 0,4 trên bản vẽ, tức ∇8, thì gần như chắc phải chừa lượng dư cho nguyên công mài sau tiện hoặc phay. Đặc điểm từng kiểu mài có ở bài các phương pháp gia công mài, còn cách đọc ký hiệu nhám cùng dung sai trên bản vẽ có ở bài hướng dẫn đọc bản vẽ chế tạo cơ khí.

Sơ đồ các cấp ∇4 đến ∇14 và phương pháp gia công tương ứng: phay, tiện bán tinh; tiện tinh, phay tinh, doa; mài tinh; mài tinh mỏng, đánh bóng, nghiền
Mỗi nhóm phương pháp phủ một đoạn trên dải cấp ∇, kèm khoảng Ra tương ứng ghi bên trái.

Học đọc bản vẽ và gia công đạt độ nhám theo phương pháp Hybrid tại CVTECH

Ở CVTECH, phần lý thuyết bản vẽ, dung sai và ký hiệu nhám học online trên app và web, phần cắt thử và chỉnh chế độ cắt để đạt Ra làm tại xưởng Lô 4 Cụm công nghiệp Lai Xá, phường Tây Tựu, Hà Nội, trên máy Fanuc, từ 8h đến 17h thứ Hai đến thứ Sáu. Khóa Vận hành máy phay CNC thực chiến và khóa Lập trình và vận hành máy tiện CNC cùng kéo dài 1 tháng, 180 giờ, học phí 8 triệu đồng mỗi khóa. Ai chưa vững hình chiếu và cách ghi ký hiệu có thể học trước khóa Vẽ kỹ thuật online miễn phí.

Câu hỏi thường gặp

Ra 0,8 là cấp độ bóng mấy?

Ra 0,8 nằm trong ∇7, khoảng 1,25–0,63 µm. Mức này thường đạt bằng tiện tinh, phay tinh hoặc doa, chưa cần mài.

Ra 3,2 tương đương mấy tam giác?

Ra 3,2 nằm trong ∇5, tức "hai tam giác". Vì ∇5 rộng từ 5 đến 2,5 µm, khi gia công cho bản vẽ ghi Ra 3,2 nên nhắm phía dưới 3,2, không lấy cả khoảng ∇5.

Có công thức đổi Ra sang Rz không?

Không có công thức đúng cho mọi bề mặt. Tỷ lệ Rz gấp 4 đến 5 lần Ra trong bảng chỉ là cặp quy ước theo cấp. Bản vẽ yêu cầu chỉ tiêu nào thì đo đúng chỉ tiêu đó.

Bản vẽ mới còn được ghi ký hiệu ∇ không?

Không nên. Cách ghi hiện hành theo TCVN 5707:2007 và các chuẩn ISO dùng dấu √ kèm trị số Ra hoặc Rz. Ký hiệu ∇ chỉ còn khi đọc bản vẽ cũ hoặc trao đổi miệng ở xưởng.

Ai còn giữ bảng cấp ∇ dán cạnh máy thì nên soát dòng ∇5 trước tiên: phải là Ra 5–2,5 µm, Rz 20–10 µm. Sau đó ghi thêm cột Ra ưu tiên 3,2, 1,6, 0,8, 0,4 cạnh các cấp ∇5 đến ∇8, để khi bản vẽ ghi Ra 0,8 thì tổ máy tra một dòng là biết đó là ∇7.

Thầy Quyết

, Giám đốc CVTECH Việt Nam

Nguyên giảng viên Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội, hơn 15 năm trong giáo dục và tuyển dụng nhân lực kỹ thuật.

Cần hỏi thêm về nội dung bài, anh chị nhắn Zalo 0969.081.015.