Đọc bản vẽ chế tạo cơ khí là đọc đủ thông tin để biết phải làm ra chi tiết gì, bằng vật liệu gì, chính xác tới đâu. Cách đọc hiệu quả là đi theo một trình tự cố định gồm bốn bước: khung tên, hình chiếu, kích thước, rồi dung sai kèm yêu cầu kỹ thuật. Đi đúng thứ tự thì ít bỏ sót, nhất là phần dung sai mà người mới hay xem nhẹ.
Bản vẽ chế tạo gồm những gì
- Khung tên: tên chi tiết, vật liệu, số lượng, khách hàng, tỷ lệ.
- Hình biểu diễn: các hình chiếu, hình cắt của chi tiết.
- Kích thước: đủ để dựng hoàn toàn chi tiết.
- Dung sai, độ nhám và yêu cầu kỹ thuật: độ chính xác, bề mặt, độ cứng, nhiệt luyện, vát cạnh.
Bước 1: Đọc khung tên và thông tin chung
Khung tên nằm ở góc dưới bên phải. Cần lấy ngay các thông tin sau.
- Tên chi tiết hoặc mã bản vẽ: để phân biệt chi tiết, tránh lấy nhầm bản vẽ.
- Vật liệu: quyết định dao, chế độ cắt, cách gá và giá thành.
- Số lượng: làm một chiếc hay một nghìn chiếc dẫn đến cách làm khác nhau, từ đồ gá tới thứ tự nguyên công.
- Tỷ lệ bản vẽ. Tuy vậy không đo trực tiếp trên bản vẽ, mà đọc con số kích thước.
- Ký hiệu phương pháp chiếu: chiếu góc thứ nhất (ký hiệu E, theo ISO và TCVN) hoặc góc thứ ba (ký hiệu A, theo JIS và ANSI). Đọc sai chỗ này là hiểu sai cả hình dạng.
Khung tên của các tiêu chuẩn khác nhau có vị trí các ô và nội dung hơi khác nhau, nên với bản vẽ lạ, cần xem khung tên theo tiêu chuẩn nào.
Bước 2: Đọc các hình chiếu
- Xem các hình theo thứ tự, xác định hình chiếu chính.
- Tìm các hình cắt, mặt cắt và vị trí cắt của chúng.
- Đọc các hình trích (hình phóng to chi tiết nhỏ), nếu có.
- Đặt các hình trong mối liên hệ với nhau để dựng hình dạng thật của chi tiết.
Phần này có bài riêng: đọc các hình chiếu vật thể.
Bước 3: Đọc kích thước chung và kích thước từng phần
Kích thước chung cho biết cỡ phôi, khối lượng, máy nào đủ hành trình để làm. Kích thước từng phần cho biết vị trí và độ lớn của lỗ, rãnh, bậc.
- Kích thước phải đủ để dựng hoàn toàn chi tiết. Nếu thiếu, phải hỏi bộ phận thiết kế bổ sung trước khi lập quy trình gia công, không tự đoán.
- Nếu thấy kích thước chưa hợp lý, ví dụ khó gia công hoặc làm tăng giá không cần thiết, nên đề xuất với người thiết kế.
- Chú ý đơn vị. Bản vẽ cơ khí thường dùng milimét, bản vẽ có đơn vị inch phải đổi cẩn thận.
Bước 4: Dung sai, độ nhám và yêu cầu kỹ thuật
Đây là bước nhiều kỹ sư mới ra trường còn yếu, và cũng là nơi dễ sinh phế phẩm nhất.
Dung sai
Có hai nhóm. Dung sai kích thước nói kích thước thực được lệch bao nhiêu so với kích thước danh nghĩa, áp dụng cho chiều dài, đường kính lỗ và trục, bán kính bo góc. Dung sai hình dáng và vị trí gồm độ song song, độ phẳng, độ đồng tâm, độ vuông góc. Dung sai có thể ghi ngay cạnh kích thước hoặc lập thành bảng. Những kích thước chính xác cao, ví dụ lỗ định vị H7, thường ghi trực tiếp, và phải chọn công nghệ gia công phù hợp, chẳng hạn doa thay vì chỉ phay.
Độ nhám bề mặt
Độ nhám ảnh hưởng đến ngoại quan, độ bền mỏi và khả năng làm việc của mối ghép. Độ nhám càng nhỏ, bề mặt càng nhẵn, gia công càng tốn công và giá càng cao. Có ba cách ghi phổ biến: Ra, Rz và ký hiệu tam giác cũ. Ký hiệu thường đặt ngay trên hình biểu diễn, còn độ nhám chung cho các bề mặt còn lại hay ghi ở góc trên bên phải bản vẽ.
Yêu cầu kỹ thuật khác
Gồm độ cứng bề mặt (HB hoặc HRC), phương pháp nhiệt luyện, vát cạnh, mài sắc cạnh, ngoại quan. Phải đọc hết các ghi chú này, vì chúng thường nằm ở góc bản vẽ và dễ bị bỏ quên.
Dung sai, độ nhám và yêu cầu kỹ thuật ảnh hưởng mạnh tới cách gia công và báo giá. Nếu thấy yêu cầu chưa tối ưu, trao đổi với khách hàng hoặc người thiết kế trước khi làm là cách tiết kiệm nhất.
Học đọc bản vẽ để vào nghề CNC cùng CVTECH
Phương pháp Hybrid của CVTECH tách rõ hai việc: kiến thức nền như đọc bản vẽ, dung sai, độ nhám học và ôn trên hệ thống online độc quyền của trung tâm (có cả trên app và website), còn khả năng đọc bản vẽ rồi làm ra chi tiết được rèn trực tiếp tại xưởng ở Lai Xá, Hà Nội, trên máy CNC thật. Làm như vậy học viên không phải ngồi nghe lý thuyết dài rồi quên. Học viên đọc bản vẽ xong còn có thể học Tiếng Trung kỹ thuật online miễn phí, với vốn từ và giao tiếp cơ bản của xưởng CNC, tự động hóa, để phối hợp cùng chuyên gia Trung Quốc ở doanh nghiệp.
Bắt đầu miễn phí với khóa Vẽ kỹ thuật và Dung sai và đo lường. Muốn lấy nghề, xem khóa vận hành máy phay CNC.
Câu hỏi thường gặp
Đọc bản vẽ chế tạo nên bắt đầu từ đâu?
Từ khung tên: tên chi tiết, vật liệu, số lượng, tỷ lệ và phương pháp chiếu. Sau đó mới tới hình chiếu và kích thước.
Ra, Rz khác nhau thế nào?
Ra là sai lệch profin trung bình số học, Rz là chiều cao lớn nhất của profin (TCVN cũ gọi là chiều cao nhấp nhô mười điểm). Cả hai đều biểu thị độ nhám nhưng cách tính khác nhau, nên không đổi qua lại bằng một hệ số cố định, hãy giữ đúng ký hiệu ghi trên bản vẽ.
Bản vẽ thiếu kích thước thì làm thế nào?
Không tự suy ra kích thước. Báo lại bộ phận thiết kế để bổ sung, vì tự đoán dễ ra phế phẩm.
Lỗ H7 nghĩa là gì?
H7 là dung sai của lỗ theo hệ thống lắp ghép ISO: H là sai lệch cơ bản (sai lệch dưới bằng 0), 7 là cấp dung sai IT7. Lỗ loại này thường cần doa hoặc gia công tinh mới đạt.
