Thử hình dung một học sinh lớp 12 làm bài trắc nghiệm Holland chọn ngành trên mạng, thấy nhóm nổi bật nhất của mình là R (thực tế, kỹ thuật), và ngay hôm sau điền nguyện vọng một vào ngành cơ khí. Phải đến năm nhất, khi môn vẽ kỹ thuật bày ra hình chiếu, mặt cắt, dung sai, cậu mới nhận ra điều mình thích là tháo lắp xe máy, còn ngồi dựng bản vẽ thì không hề.
Lỗi ở đây không nằm ở bài trắc nghiệm mà ở cách dùng nó. Trắc nghiệm Holland cho biết người làm bài nghiêng về kiểu việc nào. Còn ngành cụ thể thì phải tìm tiếp, bằng trải nghiệm, bằng việc đọc chương trình học và bằng sự thành thật với năng lực của chính mình. Kết quả trắc nghiệm, vì thế, chỉ là điểm xuất phát của cả quá trình chọn ngành.
Sáu nhóm Holland nhìn qua những việc làm hằng ngày
Lý thuyết sáu nhóm sở thích nghề do nhà tâm lý học John Holland đề xuất, thường được gọi tắt theo chữ cái đầu tiếng Anh là RIASEC. Cách chia này được dùng rộng rãi; công cụ O*NET Interest Profiler của Bộ Lao động Mỹ chẳng hạn cũng xếp sở thích theo đúng sáu nhóm ấy. Muốn hiểu nhanh từng nhóm, cách dễ nhất là nhìn vào những việc người ta tự làm khi không ai bắt.
Người thuộc nhóm R (thực tế, kỹ thuật) hay tự mở cái quạt hỏng ra sửa, cầm dụng cụ là thấy vui tay. Người nhóm I (nghiên cứu) thì đọc cho bằng hết phần giải thích vì sao động cơ nóng lên. Nhóm A (nghệ thuật) vẽ, viết, thiết kế, và khó chịu khi bị gò vào khuôn. Nhóm S (xã hội) là kiểu người bạn bè hay tìm đến hỏi bài. Nhóm E (quản lý, kinh doanh) thích đứng ra tổ chức, thuyết phục người khác và chốt việc, trong khi nhóm C (nghiệp vụ) thấy dễ chịu nhất khi mọi thứ có quy trình, có sổ sách rõ ràng.
Những ngành ghi trên sơ đồ chỉ để minh họa. Lấy ngay ngành cơ khí làm ví dụ: xưởng cần người nhóm R đứng máy, nhưng cũng cần người nhóm I tính kết cấu và người nhóm C kiểm tra chất lượng. Vì vậy không có mã Holland nào khớp với đúng một ngành duy nhất.
Đọc mã ba chữ: nhìn cả tổ hợp và khoảng cách điểm
Kết quả trắc nghiệm Holland thường được gom thành mã ba chữ, ví dụ RIC, RIE hay SEC, tức ba nhóm có điểm cao nhất. Chỉ đọc chữ đầu tiên là cách dễ đi lạc nhất. RIC và RIE cùng mở đầu bằng R mà khác nhau khá xa: người RIC thường thấy dễ chịu với việc kỹ thuật có quy trình chặt như đo lường, kiểm tra, còn người RIE thích làm bằng tay nhưng cũng muốn có tiếng nói, vài năm sau có thể muốn đứng ra dẫn một tổ sản xuất.
Điều thứ hai cần để ý là khoảng cách điểm giữa các nhóm. Một hồ sơ có R vượt hẳn lên, I và C theo sau, ba nhóm còn lại thấp rõ rệt là hồ sơ đã có hướng khá rõ. Ngược lại, khi sáu cột chỉ chênh nhau vài điểm, mã ba chữ in ra gần như ngẫu nhiên, và làm lại vào hôm khác thì thứ tự hoàn toàn có thể đảo. Trường hợp đó, cách đọc đúng là sở thích chưa rõ, người làm bài cần trải nghiệm thêm trước khi chọn.
Làm bài 54 câu sao cho kết quả đáng tin hơn
Trên cvtech.vn, bài trắc nghiệm Holland có 54 câu chia theo sáu nhóm sở thích. Ở mỗi câu, người làm chọn một mức từ 1 "Chưa bao giờ đúng" đến 5 "Rất thường xuyên đúng", và thứ tự câu hỏi được đảo ngẫu nhiên. Kết quả hiện ngay trên trang, gồm ba nhóm nổi trội kèm gợi ý ngành và nghề, không cần đăng ký.
Kết quả có đáng tin hay không phụ thuộc khá nhiều vào lúc làm và cách trả lời. Một buổi tỉnh táo, ngồi một mình, không ai nhìn qua vai là điều kiện tốt nhất. Mỗi câu nên được trả lời theo việc mình thực sự hay làm và thấy vui khi làm, chứ không theo việc mình nghĩ là "nên thích". Một học sinh được khen giỏi toán rất dễ chấm cao các câu về tính toán, dù ngoài giờ học chẳng bao giờ đụng tới con số. Ba đến sáu tháng sau, làm lại một lần rồi đặt hai kết quả cạnh nhau sẽ thấy rõ hơn: nhóm nào giữ được vị trí qua cả hai lần mới là nhóm đáng tin.
MBTI mô tả cách làm việc, không trả lời chuyện chọn ngành
Ngoài bài Holland, trang trắc nghiệm hướng nghiệp của cvtech.vn còn có bài trắc nghiệm MBTI gồm 60 câu, mỗi câu hai phương án. MBTI mô tả cách tính cách vận hành: một người lấy năng lượng từ đám đông hay từ khoảng lặng, quyết định theo lý lẽ hay theo cảm nhận. Nó không nói ngành nào hợp với ai.
Theo một bài trên tạp chí Fortune năm 2013 dẫn nghiên cứu của nhà tâm lý học David Pittenger, người làm lại MBTI sau khoảng năm tuần có chừng 50% khả năng rơi vào một nhóm khác, và chưa có bằng chứng cho thấy loại MBTI liên quan đến thành công trong một nghề. Kết quả MBTI vì thế hợp hơn với việc tự hỏi mình hợp môi trường nào, làm một mình hay làm nhóm, việc lặp lại hay việc thay đổi liên tục. Dựa vào bốn chữ cái để kết luận "mình không hợp kỹ thuật" là đi quá xa so với điều bài trắc nghiệm đo được.
Dùng kết quả trắc nghiệm Holland chọn ngành: lập danh sách năm đến bảy ngành cần kiểm chứng
Khi đã có mã Holland trong tay, bước tiếp theo là viết ra năm đến bảy ngành ứng viên, lấy từ gợi ý của bài trắc nghiệm và từ những ngành mình từng tò mò. Ít hơn thì dễ bỏ sót, nhiều hơn thì không đủ thời gian tìm hiểu kỹ từng ngành. Mỗi ngành được điền vào một bảng nhỏ, với thông tin tra từ chương trình đào tạo của trường và hỏi từ người đang làm nghề.
| Ngành ứng viên | Công việc hằng ngày là gì | Môn học nặng nhất | Đã thử việc gì gần giống chưa |
|---|---|---|---|
| Ví dụ: Cơ khí chế tạo | Đọc bản vẽ, lập quy trình gia công, đứng máy hoặc giám sát xưởng | Vẽ kỹ thuật, sức bền vật liệu | Đã tháo lắp xe đạp, chưa vẽ chi tiết nào |
| Ví dụ: Kế toán | Nhập chứng từ, đối chiếu số liệu, lập báo cáo | Nguyên lý kế toán, thuế | Đã giữ sổ quỹ lớp một năm |
Cột cuối là cột hay bị bỏ trống nhất, nhưng lại đáng giá nhất. Ô nào còn ghi "chưa" là chỗ cần đi làm thử trước khi điền nguyện vọng, vì đó là phần bài trắc nghiệm không thể trả lời thay.
Kiểm chứng bằng việc thật trước khi điền nguyện vọng
Cách tốn ít công nhất là xem video quay quy trình làm việc thật, loại quay trọn một ca làm chứ không phải video giới thiệu ngành dựng đẹp. Hỏi một sinh viên năm ba của ngành cũng cho nhiều thông tin, vì họ đã qua phần đại cương và biết môn nào khiến lớp rụng dần. Nhưng thuyết phục nhất vẫn là tự tay làm một việc nhỏ của nghề: lắp một mạch điện đơn giản, sửa chiếc xe đạp, vẽ một chi tiết theo hình chiếu. Người đang nghiêng về cơ khí có thể học thử vài buổi khóa Vẽ kỹ thuật online miễn phí trên cvtech.vn; ngồi được với bản vẽ mà thấy thú vị là tín hiệu tốt hơn mọi bài trắc nghiệm.
Một buổi tham quan xưởng hay doanh nghiệp thường cho câu trả lời nhanh hơn cả. Tiếng ồn, mùi dầu, việc đứng nhiều giờ liền là những thứ không bài test nào đo được, chỉ có tận mắt nhìn mới biết mình chịu được hay không. Trung tâm đào tạo của CVTECH có xưởng thực hành tại Lô 4 Cụm công nghiệp Lai Xá, phường Tây Tựu, Hà Nội; học sinh và phụ huynh muốn xem máy CNC chạy thật có thể liên hệ để hẹn lịch.
Ví dụ: người nghiêng về R và I nên kiểm chứng những hướng nào
Người có hai nhóm R và I cao vừa thích làm bằng tay, vừa thích hiểu cơ chế bên trong của mọi thứ. Với họ, các hướng đáng đưa vào danh sách kiểm chứng gồm cơ khí, cơ điện tử, kỹ thuật ô tô, điện, và nghề gia công CNC. Để hình dung chương trình học và công việc của hai hướng gần nhất, có thể đọc bài viết về ngành cơ khí: học gì, ra làm gì, học ở đâu và bài giới thiệu ngành gia công cơ khí CNC.
Có danh sách ấy mới là đi được nửa đường. Cơ khí, cơ điện tử, ô tô ở bậc đại học đòi toán và vật lý khá nặng trong hai năm đầu, còn môi trường xưởng thì nóng, ồn và phải đứng nhiều. Người R-I mạnh thực hành mà yếu toán vẫn có lối đi riêng, chẳng hạn học nghề ngắn hạn rồi đi làm, như bài học nghề gia công CNC ra làm gì đã phân tích. Người khá toán, chịu được nhiều giờ lý thuyết thì hợp với con đường đại học hơn.
Ba cách dùng sai khiến bài trắc nghiệm mất giá trị
Cách dùng sai phổ biến nhất là làm trắc nghiệm để xác nhận một ngành đã chọn sẵn trong đầu. Người làm bài muốn ra nhóm R nên chấm cao mọi câu về máy móc, và bài test chỉ trả lại đúng điều họ đã nghĩ từ trước. Kiểu sai thứ hai đến từ gia đình: bố mẹ trả lời hộ, hoặc ngồi cạnh góp ý từng câu, khiến kết quả phản ánh mong muốn của phụ huynh nhiều hơn sở thích của con. Tốt hơn, phụ huynh làm riêng một lượt rồi hai bên ngồi so kết quả với nhau.
Kiểu sai thứ ba khó thấy hơn cả: chọn ngành vì cái tên nghe hợp với nhóm Holland mà không mở chương trình đào tạo ra xem. Chữ "kỹ thuật" trong tên ngành nghe rất R, nhưng có những ngành mang chữ kỹ thuật mà phần lớn thời gian người học ngồi trước bảng tính. Chỉ cần ít phút đọc danh sách môn học trên trang của trường là đủ để tránh nhầm lẫn này.
Câu hỏi thường gặp
Mã Holland là gì?
Mã Holland là tổ hợp ba chữ cái chỉ ba nhóm sở thích nghề có điểm cao nhất trong sáu nhóm R, I, A, S, E, C. Mã cho biết người làm bài nghiêng về kiểu việc nào, ví dụ làm bằng tay, tìm nguyên nhân hay làm việc với con người. Mã không gán sẵn cho người làm bài một ngành cụ thể.
Trắc nghiệm Holland có chính xác không?
Holland là kiểu phân loại sở thích được dùng rộng rãi, nhưng kết quả phụ thuộc nhiều vào sự thành thật và trạng thái lúc làm bài. Khi điểm các nhóm sát nhau, kết quả dễ thay đổi giữa các lần làm. Vì vậy nên làm lại sau vài tháng và kiểm chứng bằng trải nghiệm thật trước khi dựa vào nó.
Nên dùng Holland hay MBTI để chọn ngành?
Holland gần với chuyện chọn ngành hơn vì nó đo sở thích đối với các kiểu việc. MBTI mô tả cách tính cách vận hành và đang được giới tâm lý học tranh luận về độ tin cậy, nên chỉ hợp để tham khảo về môi trường làm việc. Có thể làm cả hai trên trang trắc nghiệm hướng nghiệp, miễn là không để kết quả MBTI loại bỏ một ngành nào.
Bài trắc nghiệm trả lời được một câu: mình thích kiểu việc gì. Chọn ngành còn đòi hỏi đặt câu trả lời ấy cạnh năng lực học tập thật, điều kiện tài chính của gia đình và nhu cầu tuyển người ở nơi mình định sống. Khi danh sách ngành đã có, phần việc còn lại là tự chấm năng lực ở môn nặng nhất của từng ngành rồi ngồi lại bàn cụ thể với bố mẹ. Đến lúc đã vào đại học, bài kỹ năng học tập ở đại học cho tân sinh viên sẽ giúp năm nhất bớt chật vật.
