Phụ tùng máy tiện vạn năng là những đồ gá đi kèm máy để kẹp, định tâm và đỡ chi tiết: mâm cặp, mũi tâm, bầu cặp, tốc kẹp và luynet. Máy có tốt đến đâu mà gá phôi sai, chi tiết vẫn lệch tâm, rung hay hỏng. Nắm công dụng từng phụ tùng là bước đầu để gá đúng.
Mâm cặp: kẹp và định vị phôi
Mâm cặp (chấu cặp) gắn vào đầu trục chính để kẹp phôi và truyền chuyển động quay. Có ba nhóm: mâm cặp 3 chấu, mâm cặp 4 chấu và mâm cặp hoa.
Mâm cặp 3 chấu
Phổ biến nhất. Ba chấu dạng bậc thang chạy theo hướng kính, lệch nhau 120 độ, cùng được dẫn động bởi một đĩa ren xoắn (đĩa Ácimét). Nhờ vậy xiết một chấu là cả ba cùng tiến, và mâm cặp tự định tâm. Chấu có loại thuận, loại nghịch, chấu cứng và chấu mềm. Chấu mềm có thể tiện lại đúng tâm để kẹp chi tiết đã gia công mà không làm hỏng bề mặt.
Mâm cặp 4 chấu
Bốn chấu cách nhau 90 độ, mỗi chấu chạy độc lập. Vì vậy không tự định tâm, phải rà chỉnh từng chấu bằng đồng hồ so. Đổi lại, cặp được phôi vuông, phôi lệch hình, chi tiết phức tạp và tiện lệch tâm, những thứ mâm cặp 3 chấu không làm được.
Mâm cặp hoa
Dạng mâm phẳng có rãnh, dùng bu lông và đồ kẹp để gá chi tiết hình dạng bất thường, ví dụ thân hộp, mặt bích lệch.
Mũi tâm: gá chi tiết dài
Chi tiết dài hoặc cần độ đồng tâm cao thường được gá giữa hai mũi tâm, hoặc một đầu cặp, một đầu chống tâm. Có hai loại:
- Mũi tâm cố định: thân và đầu liền một khối, đầu mũi không quay theo chi tiết. Đơn giản, định tâm chính xác. Nhược điểm là dễ mòn và làm mòn lỗ tâm do ma sát, nên cần bôi mỡ vào lỗ tâm, chạy ở tốc độ thấp. Có loại gắn đầu hợp kim cứng để tăng tuổi thọ.
- Mũi tâm quay: đầu mũi tâm quay cùng chi tiết nhờ ổ lăn bên trong. Ít mòn, cho quay tốc độ cao, không cần bôi mỡ, nhưng độ chính xác định tâm kém hơn mũi tâm cố định một chút.
Bầu cặp
Bầu cặp được gá vào nòng ụ động để kẹp mũi khoan, mũi khoét, mũi doa khi gia công lỗ trên máy tiện. Đây là phụ tùng gần như không thể thiếu, vì khoan lỗ tâm, khoan lỗ suốt đều dùng đến nó.
Tốc kẹp và mâm gạt tốc
Khi gá chi tiết giữa hai mũi tâm, mũi tâm chỉ định tâm chứ không truyền được mô-men quay. Việc đó do tốc kẹp đảm nhiệm. Tốc kẹp được cố định vào chi tiết bằng vít kẹp, ngón gạt của tốc khớp vào rãnh của mâm gạt tốc lắp trên trục chính, nhờ vậy chi tiết quay cùng trục chính. Phải che kín phần tốc nhô ra để tránh quấn tay, quấn áo.
Luynet: đỡ chi tiết dài, mảnh
Khi tiện trục dài, chi tiết võng và rung dưới lực cắt. Luynet (giá đỡ) đỡ chi tiết ở giữa để tăng độ cứng vững. Có luynet cố định gắn trên băng máy, và luynet di động gắn trên bàn xe dao, đi theo dao. Luynet phù hợp khi tỷ lệ chiều dài trên đường kính lớn.
Chọn phụ tùng theo tình huống
| Chi tiết | Phụ tùng nên dùng |
|---|---|
| Trụ ngắn, tròn đều | Mâm cặp 3 chấu |
| Phôi vuông hoặc cần tiện lệch tâm | Mâm cặp 4 chấu |
| Trục dài cần đồng tâm cao | Hai mũi tâm kèm tốc kẹp |
| Trục dài, mảnh | Thêm luynet |
| Khoan, khoét, doa lỗ | Bầu cặp gắn ở ụ động |
Để hiểu các phụ tùng này nằm ở đâu trên máy, đọc bài máy tiện vạn năng là gì. Phần đồ gá trên máy phay nằm trong bài đồ gá là gì.
Thực hành gá phôi tại CVTECH
Chọn đúng mâm cặp hay mũi tâm chỉ quen tay khi gá phôi thật. Theo phương pháp Hybrid của CVTECH, học viên gá phôi và chạy máy tiện CNC trực tiếp tại xưởng ở Lai Xá, Hà Nội, còn lý thuyết và phần ôn bài nằm trên hệ thống học online độc quyền của CVTECH, có trên app và website. Khóa Tiếng Trung kỹ thuật online cũng học miễn phí: từ vựng và giao tiếp cơ bản trong xưởng cơ khí CNC, tự động hóa, để học viên làm việc được với chuyên gia Trung Quốc ở doanh nghiệp. Phần gá phôi nằm trong khóa lập trình và vận hành máy tiện CNC, học trong một tháng với 180 giờ thực hành.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cặp 3 chấu hay 4 chấu tốt hơn?
Không có loại tốt hơn, chỉ có loại hợp việc. 3 chấu nhanh và tự định tâm cho phôi tròn. 4 chấu cho phôi vuông và chi tiết lệch tâm, nhưng mất công rà.
Vì sao phải bôi mỡ vào lỗ tâm với mũi tâm cố định?
Để giảm ma sát giữa mũi tâm đứng yên và chi tiết quay, tránh mòn và cháy lỗ tâm.
Luynet dùng khi nào?
Khi chi tiết dài và mảnh, dễ võng hoặc rung trong lúc cắt, thường khi chiều dài lớn hơn nhiều lần đường kính.
Chấu mềm dùng để làm gì?
Dùng để kẹp chi tiết đã gia công xong mà không để lại vết, và có thể tiện lại để khớp đúng đường kính chi tiết.
