Ở nhiều gia đình có con học lớp 12, bữa cơm tối hay mở đầu bằng điểm thi thử và khép lại bằng một câu hỏi chưa ai trả lời được: con sẽ học ngành gì. Bố muốn con vào kinh tế cho "nhẹ nhàng", mẹ nghe đồng nghiệp bảo ngành công nghệ đang cần người, còn cậu con trai im lặng gắp rau, vì điều cậu thích chưa từng được ai hỏi tới.
Phụ huynh định hướng nghề nghiệp cho con là việc nên làm. Có điều, định hướng khác với chọn thay. Bố mẹ đưa thông tin, nói rõ điều kiện gia đình và đặt những câu hỏi tốt; còn quyết định cuối cùng thuộc về người sẽ học và sống với nghề đó vài chục năm.
Quyết thay con hay buông hẳn, cả hai đều để lại hậu quả
Có những phụ huynh chọn sẵn ngành, sẵn trường cho con, xuất phát từ tình thương và mong con khỏi phải đi đường vòng. Vấn đề là người ngồi giảng đường bốn năm lại là con. Sinh viên học một ngành mình không chọn rất dễ học cầm chừng, đến năm hai, năm ba thì chán; người bỏ dở, người cố cho xong tấm bằng rồi đi làm một việc khác hẳn. Ở bàn tuyển dụng, kiểu hồ sơ này khá dễ nhận ra: bằng đúng ngành, nhưng hỏi vì sao chọn nghề thì ứng viên không nói được điều gì của riêng mình.
Ở đầu bên kia là những gia đình buông hẳn: "Con lớn rồi, tự quyết." Nghe thì có vẻ tôn trọng. Nhưng một học sinh 17 tuổi chưa từng bước vào nhà máy, chưa cầm một bản vẽ hay nhìn một bảng lương thật thì có gì trong tay để quyết? Thiếu chất liệu, nhiều bạn chọn theo nhóm bạn thân, theo ngành đang được nhắc nhiều trên mạng, hoặc đơn giản theo điểm chuẩn vừa tầm.
Bố mẹ lo thông tin và điều kiện, con là người quyết
Cách chia việc dễ làm nhất là để bố mẹ giữ ba phần: thông tin (ngành đó học gì, ra trường làm ở đâu, một ngày làm việc trông thế nào), điều kiện (gia đình lo được bao nhiêu, có cho con học xa được không) và những câu hỏi. Con giữ quyền quyết định, đi kèm trách nhiệm với lựa chọn ấy. Bù lại, khi con tự chọn và tự thấy lý do của mình, con thường có động lực bám ngành hơn là khi chỉ làm theo ý người lớn.
Đồng hành theo từng năm, bắt đầu từ lớp 10
Nhiều nhà chỉ thật sự ngồi lại bàn bạc vào học kỳ hai lớp 12, lúc mọi thứ đã gấp. Nếu rải ra ba năm, mỗi năm chỉ còn vài việc, và con còn kịp đổi ý.
Lớp 10: quan sát nhiều hơn hỏi
Năm đầu cấp chưa cần nhắc đến tên ngành nào. Việc của bố mẹ lúc này là để ý xem con hay làm gì khi rảnh: tháo lắp đồ đạc, ngồi vẽ, chơi thể thao đồng đội hay mải mê với những con số. Cho con thử vài việc ngoài sách vở cũng là cách để những sở thích ấy lộ ra rõ hơn.
Lớp 11: thử, hỏi và đi xem tận nơi
Lớp 11 là lúc hợp để cùng con làm trắc nghiệm Holland hoặc trắc nghiệm MBTI. Kết quả chỉ gợi ra vài nhóm nghề để tìm hiểu tiếp chứ không phán con phải học gì; cách đọc cho đúng được trình bày trong bài trắc nghiệm Holland chọn ngành đúng thế nào. Từ đó cả nhà thu hẹp còn ba bốn ngành, tìm người đang làm nghề để hỏi chuyện, và nếu thu xếp được thì đưa con đi xem tận nơi một xưởng, một văn phòng hay một bệnh viện, tùy ngành.
Lớp 12: chốt khối thi, đọc đề án, đặt nguyện vọng
Con nên chốt tổ hợp môn sớm để dồn sức ôn. Cả nhà cùng đọc đề án tuyển sinh của từng trường định đăng ký, để biết chỉ tiêu, phương thức xét và học phí, rồi sắp thứ tự nguyện vọng trước hạn đăng ký theo lịch của Bộ GD&ĐT. Trong danh sách ấy nên có ít nhất một phương án an toàn mà con vẫn sẵn lòng theo học.
Câu hỏi càng hẹp, con càng dễ nói thật
"Con thích ngành gì?" thường chỉ nhận về một cái nhún vai. Câu tốt hơn là câu hẹp, buộc con phải hình dung: "Con thích làm việc với máy móc, với con người hay với số liệu?"
Khi con đã nêu được một ngành, có thể hỏi tiếp: "Một ngày làm việc của nghề đó, con hình dung từ sáng đến chiều mình làm gì?" Nếu con chỉ tả được chức danh và mức thu nhập mong muốn, cả nhà biết còn phải tìm hiểu thêm. Nếu con tả được đó là việc tay chân hay giấy tờ, làm một mình hay theo nhóm, nghĩa là con đã thật sự nghĩ về nó. Câu thứ ba ít nhà hỏi: "Nếu không đỗ trường này thì phương án hai là gì?" Hỏi để con hiểu lựa chọn nào cũng cần một đường lùi, và đường lùi đó cũng phải là thứ con chấp nhận được.
Nói thật với con chuyện tiền bạc của gia đình
Không ít bố mẹ giấu khó khăn vì không muốn con phải lo. Rồi con đặt nguyện vọng vào một trường ở thành phố xa, học phí cao, đến lúc ấy cả nhà mới ngồi tính tiền trọ, tiền ăn cho bốn năm. Con nên biết gia đình lo được đến đâu: học phí mỗi năm, sinh hoạt phí nếu học xa, và có hỗ trợ được hay không nếu con muốn học tiếp. Biết rõ những con số ấy, con chọn được phương án khả thi: học gần nhà, săn học bổng, hoặc học một nghề ngắn để đi làm sớm rồi học lên sau. Phương án cuối được phân tích kỹ trong bài có nên học nghề ngắn hạn hay không.
Khi hai bên không cùng ý, một bảng chấm điểm hữu ích hơn tranh luận
Bất đồng chỉ thành chuyện lớn khi mỗi bên giữ chặt một tên ngành. Thử hình dung con muốn học thiết kế đồ họa, còn bố mẹ muốn con học kế toán. Thay vì cãi nhau quanh hai cái tên, cả nhà cùng liệt kê tiêu chí: con nêu chuyện hợp sở thích, được làm việc sáng tạo; bố mẹ nêu chi phí lo được, học gần nhà, dễ tìm việc ở địa phương. Sau đó cả nhà thống nhất tiêu chí nào nặng hơn, thêm một phương án thứ ba vào bảng, rồi chấm từng ngành theo thang 1 đến 5. Tổng điểm không quyết định thay ai, nhưng nó cho thấy hai bên thật ra cùng lo những gì và khác nhau ở chỗ nào.
Nếu bảng chấm vẫn chưa gỡ được nút thắt, có thể mời một người thứ ba có chuyên môn: thầy cô chủ nhiệm, giáo viên dạy môn con giỏi, hoặc người đang làm đúng nghề con định theo. Cùng một ý, người ngoài nói ra thường dễ nghe hơn.
Nhiều nghề kỹ thuật đã khác hình dung của thế hệ bố mẹ
Nghe con muốn học cơ khí, không ít phụ huynh nghĩ ngay đến cảnh quần áo lấm dầu, tay búa tay giũa. Hình ảnh đó vẫn còn ở vài nơi, nhưng nhiều xưởng bây giờ đã khác. Người vận hành và lập trình máy CNC (máy công cụ chạy theo chương trình số) làm việc với bản vẽ, phần mềm và bảng điều khiển; khu tự động hóa ở nhiều nhà máy có nền sơn sạch và quy định trang phục riêng. Phụ huynh muốn hiểu kỹ hơn có thể đọc bài ngành cơ khí là gì, học ra làm gì.
Dẫu vậy, đọc vẫn chưa bằng tận mắt thấy. Một buổi tham quan doanh nghiệp cho cả nhà biết người ta làm việc ra sao và nhà tuyển dụng hỏi những gì. Trung tâm CVTECH có tổ chức cho học viên đi xem nhà xưởng, như chuyến tham quan nhà xưởng và tuyển dụng tại PMTT Group.
Ba lỗi khiến cuộc bàn bạc đi lệch
Dễ mắc nhất là chọn theo "nghề hot" trên mạng. Một ngành được nhắc nhiều năm nay không cho biết bốn năm nữa thị trường cần bao nhiêu người, càng không cho biết con có hợp với nó hay không.
Lỗi thứ hai là đem con ra so với con nhà hàng xóm. Hai đứa trẻ khác nhau về sức học, tính cách lẫn hoàn cảnh, nên so sánh chỉ đẩy con tới chỗ chọn một ngành để khỏi bị so, chứ không phải ngành mình hợp.
Lỗi thứ ba khó nói nhất: coi học nghề, học cao đẳng là thất bại. Có người hợp với đại học, có người hợp với việc cầm nghề sớm, đi làm rồi học lên khi đã rõ mình cần gì. Cả hai con đường đều đàng hoàng. Người học nghề với một lý do rõ ràng thường đi vững hơn người vào đại học mà không biết mình học để làm gì.
Con muốn đổi ngành giữa chừng, hỏi lý do trước khi phản đối
Một năm sau khi nhập học, con gọi về nói muốn bỏ ngành. Trước khi nói "không", bố mẹ nên hỏi cho cụ thể: con chán vì một học kỳ khó, vì cách dạy, vì bạn bè, hay vì đã tìm hiểu kỹ và thấy đó không phải nghề mình muốn gắn bó lâu dài? Chán vì vài môn khó thì còn có thể cố thêm. Còn nếu không hợp với bản chất công việc, đổi sớm vẫn hơn đổi muộn. Đi hướng nào cũng nên tính rõ chi phí (học phí đã đóng, thời gian học lại) và có phương án cụ thể trước khi làm thủ tục. Chọn sai ngành rồi đổi thế nào cho đỡ tốn kém là một câu chuyện dài, sẽ được bàn riêng trong chuyên mục Hướng nghiệp.
Mười việc nên làm cùng con trước hạn đăng ký nguyện vọng
- Cùng làm một bài trắc nghiệm sở thích nghề nghiệp và nói chuyện về kết quả.
- Thu hẹp danh sách còn ba đến bốn ngành con thật sự muốn tìm hiểu.
- Nói chuyện với ít nhất một người đang làm đúng nghề con định chọn.
- Đưa con đi xem một nơi làm việc thật của ngành đó.
- Đọc cùng con đề án tuyển sinh của từng trường định đăng ký.
- Nói rõ khả năng tài chính của gia đình cho cả quãng thời gian học.
- Lập bảng tiêu chí và chấm điểm các phương án khi chưa thống nhất.
- Xác định phương án hai mà con vẫn sẵn lòng theo học.
- Nhờ thầy cô hoặc người trong nghề góp ý cho danh sách cuối.
- Để con tự sắp thứ tự nguyện vọng và tự giải thích được vì sao.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu nói chuyện chọn ngành với con từ lớp mấy?
Từ lớp 10 là vừa, nhưng chưa cần bàn đến tên ngành. Lớp 10 quan sát sở thích, lớp 11 thu hẹp nhóm nghề, lớp 12 chốt nguyện vọng.
Con chọn ngành bố mẹ thấy không hợp thì làm gì?
Hỏi con vì sao chọn và nói rõ điều mình lo. Nếu con đã tìm hiểu kỹ và có phương án dự phòng, bố mẹ nên cân nhắc tôn trọng lựa chọn đó.
Muốn con tìm hiểu nghề CNC thì bắt đầu từ đâu?
Tại Trung tâm CVTECH (Lô 4 Cụm công nghiệp Lai Xá, phường Tây Tựu, Hà Nội), các khóa CNC kéo dài 1 tháng, 180 giờ, học phí 8 triệu, học 8h–17h từ thứ Hai đến thứ Sáu theo phương pháp Hybrid: lý thuyết học online, thực hành tại xưởng. Lịch cụ thể xem ở trang học phí và lịch khai giảng, hoặc liên hệ Mr Quyết 0969.081.015.
Một quyết định chọn ngành bị dồn vào vài tuần cuối thường dựa vào cảm giác nhiều hơn thông tin. Nếu con đang học lớp 10 hay 11, bữa cơm tối nay là lúc hợp lý để hỏi câu đầu tiên: con thích làm việc với máy móc, với con người hay với số liệu?
