Dao tiện phổ biến gồm dao tiện ngoài, tiện lỗ, tiện mặt đầu, tiện vai, tiện rãnh và cắt đứt, tiện ren và tiện định hình. Mỗi loại sinh ra cho một dạng bề mặt, vì vậy chọn đúng loại dao là bước đầu để chi tiết đạt kích thước, độ bóng và hình dáng theo bản vẽ.
Các cách phân loại dao tiện
- Theo hướng tiện: dao tiện trái và dao tiện phải.
- Theo hình dáng đầu dao so với thân: dao thẳng, dao đầu cong và dao cắt đứt.
- Theo chức năng: tiện ngoài, tiện lỗ, tiện mặt đầu, tiện ren, tiện rãnh và cắt đứt, tiện vai, tiện định hình.
- Theo độ chính xác: dao thô và dao tinh.
- Theo cấu trúc: dao liền khối, dao hàn mảnh và dao lắp mảnh cơ khí.
Đặc điểm từng loại dao thường dùng
Dao tiện ngoài và dao tiện lỗ
Dao tiện ngoài có đầu thẳng hoặc đầu cong, vừa tiện mặt trụ vừa vát được mặt đầu. Dao tiện lỗ chia làm dao cho lỗ thông, lỗ kín (lỗ không thông) và lỗ bậc. Dao tiện lỗ nhỏ hơn dao tiện ngoài vì phải chui vào lỗ, phần cắt làm bằng thép gió hoặc hợp kim cứng.
Dao tiện mặt đầu và dao tiện vai
Dao tiện mặt đầu có loại đầu cong và đầu thẳng, dùng để cắt phẳng mặt đầu phôi. Dao tiện vai có góc nghiêng chính 90 độ, dùng tạo bậc trên trục. Với trục nhỏ mà dài, độ cứng vững kém, người thợ phải cắt nhẹ vì phôi dễ bị đẩy cong khi dao tiến vào.
Dao tiện rãnh, cắt đứt và dao tiện ren
Dao tiện rãnh dùng cắt rãnh ngoài, rãnh trong, rãnh sâu và rãnh trên mặt đầu. Khi lưỡi cắt đủ sâu thì dùng để cắt đứt, tách chi tiết khỏi thanh vật liệu. Dao tiện ren cắt ren ngoài và ren trong, ren phải và ren trái với nhiều bước ren khác nhau. Mảnh dao ren có biên dạng chính xác nên chất lượng của nó quyết định trực tiếp chất lượng ren.
Dao tiện định hình
Dao tiện định hình có lưỡi cắt mang đúng biên dạng chi tiết tròn xoay cần tạo, dùng nhiều trong sản xuất hàng loạt trên máy tiện tự động và bán tự động. Chi tiết ra đồng đều vì chất lượng phụ thuộc độ chính xác của dao chứ ít phụ thuộc tay người đứng máy. Năng suất cao do giảm thời gian máy và thời gian phụ, và dao mài lại được nhiều lần nên tuổi thọ dài.
Mảnh dao tiện và ký hiệu hình dạng
Trên tiện CNC, phần cắt thường là mảnh dao lắp cơ khí. Hình dạng mảnh được ký hiệu bằng chữ cái theo tiêu chuẩn ISO:
| Hình dạng | Ký hiệu |
|---|---|
| Hình vuông | S |
| Hình tam giác | T |
| Hình tròn | R |
| Hình chữ nhật | L |
| Hình thoi | C, D, E, M, V |
| Hình bình hành | A, B, K |
| Ba cạnh lồi (trigon) | W |
| Ngũ giác, lục giác, bát giác | P, H, O |
Một mảnh dao có nhiều cạnh cắt. Cạnh mòn thì xoay hoặc đảo mảnh, hết cạnh mới thay mảnh. Vì vậy cách gọi mảnh dao chỉ dùng một lần là không chính xác; đúng hơn là mảnh không mài lại mà thay khi mòn hết các cạnh. Mảnh dao chủ yếu làm từ hợp kim cứng (carbide, thường có lớp phủ); ngoài ra còn có cermet, gốm, CBN và PCD cho những vật liệu hoặc yêu cầu riêng. Thép gió (HSS) chỉ gặp ở dao liền khối, không phải mảnh dao.
Cách chọn mảnh dao
- Theo hình dạng: mảnh hình thoi 80 độ (ký hiệu C) dùng nhiều khi tiện thô vì cạnh cắt chắc. Mảnh 55 độ (D) và 35 độ (V) có mũi nhọn hơn, hợp tiện chép hình, tiện biên dạng có góc hẹp.
- Theo bán kính mũi: mũi lớn bền hơn và cho bề mặt mịn hơn ở cùng lượng chạy dao, nhưng dễ gây rung nếu máy hoặc phôi kém cứng vững. Mũi nhỏ hợp chi tiết mảnh, lượng cắt nhẹ.
- Theo vật liệu gia công: nhóm vật liệu (thép, inox, gang, nhôm...) quyết định loại hợp kim và lớp phủ của mảnh.
Yêu cầu với vật liệu làm dao
- Độ cứng cao hơn hẳn vật liệu gia công, nhất là khi cắt thép đã tôi, thép chịu nhiệt và inox.
- Độ bền cơ học và độ dai va đập tốt vì lưỡi dao chịu lực cắt lớn.
- Giữ được độ cứng ở nhiệt độ cao, vì vùng cắt rất nóng.
- Chịu mài mòn tốt để tuổi thọ dao đủ dài.
- Dễ chế tạo, dẫn nhiệt tốt và giá thành hợp lý.
Học cách chọn dao ngay trên máy tiện
Bảng ký hiệu dễ thuộc, còn việc nhìn một bản vẽ và biết cần những dao nào thì phải tập trên máy thật. Tại Trung tâm CVTECH, khóa lập trình và vận hành máy tiện CNC dùng phương pháp Hybrid, kết hợp thực hành trực tiếp tại xưởng ở Lai Xá với hệ thống học online độc quyền của CVTECH trên app và website. Ở nhà, học viên đọc lại lý thuyết và ôn bài trên hệ thống, đến xưởng thì chỉ việc làm, nên nhớ lâu hơn so với học một hình thức. Học viên còn có khóa Tiếng Trung kỹ thuật online miễn phí, dạy từ vựng và giao tiếp cơ bản trong xưởng cơ khí CNC, tự động hóa, để làm việc cùng chuyên gia Trung Quốc. Bạn có thể tìm hiểu thêm ở bài dao tiện trên máy tiện CNC.
Câu hỏi thường gặp
Dao tiện trái và dao tiện phải khác nhau ra sao?
Khác ở hướng dao chạy khi cắt: dao phải cắt từ phải sang trái về phía mâm cặp, dao trái cắt theo chiều ngược lại.
Chữ cái trên mảnh dao cho biết điều gì?
Chữ cái đầu trong mã mảnh dao theo ISO cho biết hình dạng mảnh, ví dụ S là vuông, T là tam giác, C là hình thoi 80 độ.
Khi nào dùng dao liền khối, khi nào dùng dao lắp mảnh?
Dao liền khối hợp với chi tiết nhỏ, dao có biên dạng đặc biệt. Dao lắp mảnh phổ biến hơn trên máy CNC vì thay mảnh nhanh và ít lệch vị trí.
Cắt đứt khác tiện rãnh ở điểm nào?
Cắt rãnh chỉ tạo rãnh có đáy, còn cắt đứt đi hết tới tâm để tách chi tiết khỏi phôi.
