Cách sử dụng panme cơ khí đo ngoài khá đơn giản nếu nắm được nguyên lý: panme là dụng cụ đo dùng cặp vít và đai ốc, cho kết quả chính xác tới 0,01 mm, tốt hơn thước cặp thông thường. Người thợ dùng nó để đo đường kính ngoài của trục, độ dày của tấm và các kích thước nhỏ cần độ chính xác cao. Muốn đọc đúng số đo, trước hết phải hiểu từng bộ phận của panme làm việc ra sao.
Nguyên lý làm việc của panme
Trục đo của panme chuyển động nhờ ren vít. Mỗi vòng quay của ống thước động làm trục đo tiến hoặc lùi đúng một bước ren S. Quay n vòng thì trục đo đi được quãng đường L = n × S, tính bằng milimét. Panme cơ khí thông dụng có bước ren 0,5 mm, ống thước động chia thành 50 vạch, nên mỗi vạch ứng với 0,5 : 50 = 0,01 mm. Đó là lý do độ chính xác đọc được là 0,01 mm.
Một số tài liệu ghi độ chính xác của panme là một phần nghìn milimét. Cách ghi này lẫn đơn vị. Panme cơ khí thông dụng đọc tới 0,01 mm; loại có du xích vernier hoặc loại hiển thị điện tử mới đọc được 0,001 mm.
Cấu tạo của panme đo ngoài
- Khung chữ U: mang toàn bộ các bộ phận, thường có tấm cách nhiệt để tay cầm không làm khung giãn nở.
- Đe (đầu đo cố định): gắn chặt ở một đầu khung.
- Trục đo (đầu đo động): tiến lùi khi xoay ống thước động.
- Ống thước chính: có vạch milimét ở một phía của đường chuẩn và vạch nửa milimét ở phía còn lại.
- Ống thước động: chia 50 vạch, mỗi vạch 0,01 mm.
- Núm cóc: ở cuối ống thước động, kêu tách tách khi lực đo đủ, giúp lực ép lên chi tiết luôn đều.
- Cần khóa: giữ trục đo đứng yên để lấy panme ra khỏi chi tiết mà không mất số đo.
Panme đo ngoài có nhiều cỡ: 0–25, 25–50, 50–75, 75–100 mm và cứ thế lên tới vài trăm milimét. Mỗi chiếc chỉ đo được trong khoảng của nó, nên phải chọn cỡ có khoảng đo chứa kích thước cần đo.
Kiểm tra và chỉnh điểm 0 trước khi đo
Điểm 0 lệch thì mọi kết quả đo sau đó đều lệch theo, dù thao tác có chuẩn đến đâu. Quy trình kiểm tra gồm ba việc.
- Xem hai mặt đo có bị mòn, sứt hay dính bụi không. Lau sạch bằng giấy mềm.
- Với panme 0–25 mm, vặn núm cóc cho hai mặt đo chạm nhau tới khi nghe tiếng tách, rồi nhìn vạch 0 của ống thước động có khớp đường chuẩn không. Panme từ 25 mm trở lên không cho hai mặt đo chạm nhau được, phải kẹp thanh chuẩn hoặc căn mẫu đúng kích thước của cỡ đó.
- Nếu lệch, khóa trục đo bằng cần khóa, dùng chìa chỉnh đi kèm xoay ống thước chính cho vạch 0 khớp lại, rồi kiểm tra một lần nữa. Còn lệch thì làm lại từ đầu.
Các bước đo
- Mở panme rộng hơn kích thước chi tiết một chút.
- Đặt chi tiết sát mặt đe, rồi vặn ống thước động cho trục đo tiến gần tới chi tiết.
- Chuyển sang vặn bằng núm cóc cho tới khi nghe tiếng tách hai ba lần. Không vặn bằng ống thước động ở giai đoạn cuối, vì lực quá tay sẽ làm biến dạng chi tiết và làm sai số đo.
- Giữ đường tâm hai mặt đo trùng với kích thước cần đo. Khi đo đường kính, hai mặt đo phải nằm trên đúng đường kính, không nghiêng.
- Nếu cần lấy panme ra mới đọc, khóa cần khóa trước.
- Đo ở vài vị trí khác nhau của chi tiết, vì trục có thể bị côn hoặc ô van.
Cách đọc kết quả
Đọc theo thứ tự: số milimét nguyên trên ống thước chính, thêm 0,5 mm nếu vạch nửa milimét đã lộ ra, cộng với số vạch của ống thước động trùng đường chuẩn nhân 0,01.
| Ví dụ | Ống thước chính | Ống thước động | Kết quả |
|---|---|---|---|
| 1 | 7 mm | 38 vạch | 7 + 0,38 = 7,38 mm |
| 2 | 7,5 mm | 22 vạch | 7,5 + 0,22 = 7,72 mm |
| 3 | 12,5 mm | 46 vạch | 12,5 + 0,46 = 12,96 mm |
Hay nhầm nhất là bỏ sót vạch nửa milimét. Nếu vạch nửa milimét đã lộ ra khỏi mép ống thước động thì phải cộng thêm 0,5.
Những lỗi làm sai số đo
- Đo khi chi tiết còn nóng sau gia công. Kim loại giãn nở theo nhiệt độ, nên để chi tiết nguội rồi mới đo.
- Cầm vào khung panme quá lâu làm khung ấm lên. Cầm bằng tấm cách nhiệt, hoặc đặt panme lên giá khi không dùng.
- Không chỉnh điểm 0 sau khi làm rơi hoặc va đập.
- Đo khi mặt đo còn dính phoi, dầu.
Học đo kiểm cùng hệ thống Hybrid tại CVTECH
Đo bằng panme là kỹ năng phải cầm tay mới nhớ. Ở CVTECH, học viên tập đo trên chính những chi tiết mình vừa gia công tại xưởng, rồi quay về hệ thống học online độc quyền của trung tâm trên app và website để ôn lý thuyết dung sai, cách đọc bản vẽ. Cách kết hợp này gọi là phương pháp Hybrid: thực hành tại xưởng trên máy CNC thật ở Lai Xá, Hà Nội, còn kiến thức nền học và ôn trên hệ thống online. Khóa Tiếng Trung kỹ thuật online cũng học miễn phí: từ vựng và giao tiếp cơ bản trong xưởng cơ khí CNC, tự động hóa, để học viên phối hợp được với chuyên gia Trung Quốc tại doanh nghiệp.
Ai muốn học trước kiến thức nền có thể bắt đầu với khóa online miễn phí Dung sai và đo lường, rồi sang khóa vận hành máy phay CNC (học trong một tháng). Đo xong còn phải so với bản vẽ, xem thêm bài hướng dẫn đọc bản vẽ chế tạo cơ khí.
Câu hỏi thường gặp
Panme cơ khí đo chính xác tới bao nhiêu?
Loại thông dụng đọc được 0,01 mm. Loại có thêm thang vernier hoặc màn hình điện tử đọc được mịn hơn.
Panme khác thước cặp ở điểm nào?
Panme chính xác hơn nhưng mỗi chiếc chỉ đo được một khoảng hẹp, và chủ yếu đo kích thước ngoài. Thước cặp đo được cả trong, ngoài lẫn chiều sâu nhưng độ chính xác thấp hơn.
Vì sao phải vặn bằng núm cóc?
Núm cóc giới hạn lực ép của mặt đo lên chi tiết. Lực đều thì kết quả giữa các lần đo mới ổn định, và chi tiết mỏng không bị biến dạng.
Điểm 0 bị lệch có dùng được không?
Nên chỉnh lại trước khi đo. Nếu chưa chỉnh được thì phải ghi nhận độ lệch và cộng trừ vào từng kết quả, nhưng cách này dễ nhầm nên chỉ dùng tạm.
