Độ dốc và độ côn
- Phát biểu được định nghĩa và công thức tính độ dốc, độ côn.
- Tính được kích thước còn thiếu khi biết độ dốc hoặc độ côn.
- Vẽ được đường có độ dốc và mặt côn có độ côn cho trước, ghi đúng ký hiệu.
Độ dốc
Độ dốc của một đường thẳng (hay mặt phẳng) so với một đường thẳng (mặt phẳng) khác là tang của góc α giữa chúng. Trong tam giác vuông ABC ở Hình 2.7:
Độ dốc ghi dưới dạng tỉ số 1:n hoặc phần trăm: 1:5 = 20%, 1:10 = 10%. Trước trị số độ dốc ghi ký hiệu ∠, đỉnh của ký hiệu hướng về phía chân dốc. Độ dốc gặp ở mặt nghiêng của nêm, then vát, mặt trong của cánh thép hình.
Cách vẽ độ dốc 1:5 qua điểm A (Hình 2.8):
- Từ A kẻ đường nằm ngang, đặt liên tiếp 5 đoạn bằng nhau (độ dài tuỳ chọn) được điểm C.
- Tại C dựng đường vuông góc, đặt trên đó 1 đoạn như trên được điểm D.
- Nối A với D và kéo dài: AD có độ dốc 1:5. Nếu đường dốc cần vẽ đi qua một điểm khác thì kẻ đường song song với AD qua điểm đó.
Độ côn
Độ côn là tỉ số giữa hiệu đường kính hai mặt cắt vuông góc với trục của hình nón và khoảng cách giữa hai mặt cắt đó.
Độ côn cũng ghi dạng 1:n. Trước trị số ghi ký hiệu ▷ (tam giác cân), đỉnh hướng về phía đầu nhỏ của mặt côn; ký hiệu đặt trên giá của đường dẫn chỉ vào đường sinh, hoặc ghi ngay trên trục. Các độ côn thường dùng: 1:3; 1:5; 1:7; 1:10; 1:20; 1:50 (chốt côn tiêu chuẩn có độ côn 1:50).
Cách vẽ độ côn 1:5 (Hình 2.10):
- Trên trục dựng một tam giác cân phụ có đáy 1 đoạn (mỗi phía trục nửa đoạn) và chiều cao 5 đoạn, đỉnh B nằm trên trục. Hai cạnh bên của tam giác này là hai đường sinh của một hình nón có độ côn 1:5.
- Qua hai đầu E, F của đường kính đáy lớn kẻ hai đường thẳng song song với hai cạnh bên của tam giác phụ. Đó là hai đường sinh cần vẽ.
Nêm dài L = 100 mm, đầu thấp cao 10 mm, mặt trên dốc 1:5. Trên chiều dài 100 mm, mặt dốc lên cao thêm h = 100 × 1/5 = 20 mm. Đầu cao của nêm: 10 + 20 = 30 mm. Góc nghiêng: tan α = 0,2 nên α ≈ 11,3°.
Chốt có đường kính lớn D = 30 mm, dài L = 80 mm, độ côn 1:10. Từ (D − d) : L = 1 : 10 suy ra D − d = 80 : 10 = 8 mm, vậy d = 30 − 8 = 22 mm. Góc giữa đường sinh và trục: tan α = k/2 = 0,05 nên α ≈ 2,86°; góc đỉnh côn 2α ≈ 5,72°.