Tỉ lệ
- Phát biểu được định nghĩa tỉ lệ và phân biệt tỉ lệ thu nhỏ, nguyên hình, phóng to.
- Tính được kích thước trên giấy từ kích thước thật và ngược lại.
- Hiểu rằng con số kích thước luôn là kích thước thật, không phụ thuộc tỉ lệ.
- Chọn được tỉ lệ phù hợp với khổ giấy.
Định nghĩa
Vật thể quá lớn hoặc quá nhỏ thì không thể vẽ đúng bằng kích thước thật. Khi đó hình vẽ được thu nhỏ hoặc phóng to theo một tỉ lệ nhất định. Tỉ lệ được quy định trong TCVN 7286:2003 (ISO 5455:1979).
| Loại tỉ lệ | Các tỉ lệ dùng trên bản vẽ cơ khí |
|---|---|
| Thu nhỏ | 1:2; 1:2,5; 1:4; 1:5; 1:10; 1:15; 1:20; 1:40; 1:50; 1:75; 1:100 |
| Nguyên hình | 1:1 |
| Phóng to | 2:1; 2,5:1; 4:1; 5:1; 10:1; 15:1; 20:1; 40:1; 50:1; 75:1; 100:1 |
TCVN 7286:2003 ưu tiên các tỉ lệ thu nhỏ 1:2; 1:5; 1:10; 1:20; 1:50; 1:100 (và tiếp tục 1:200; 1:500; 1:1000… cho vật thể rất lớn) cùng các tỉ lệ phóng to 2:1; 5:1; 10:1; 20:1; 50:1. Khi được chọn, nên dùng các tỉ lệ này. Ký hiệu tỉ lệ ghi trong ô dành riêng của khung tên, ví dụ TỈ LỆ 1:2 hoặc chỉ ghi 1:2. Hình biểu diễn nào vẽ theo tỉ lệ khác tỉ lệ chung thì ghi tỉ lệ ngay cạnh tên hình đó.
Con số kích thước không phụ thuộc tỉ lệ
Dù hình vẽ thu nhỏ hay phóng to, con số kích thước ghi trên bản vẽ luôn là kích thước thật của vật thể. Người thợ gia công theo con số, không đo trên hình vẽ. Góc cũng không thay đổi theo tỉ lệ: góc 30° trên vật thể vẫn vẽ đúng 30°.
Tính toán với tỉ lệ
- Kích thước trên giấy = kích thước thật × tỉ lệ.
- Kích thước thật = kích thước trên giấy : tỉ lệ.
- Tỉ lệ 1:n nghĩa là hình vẽ nhỏ hơn vật thật n lần; tỉ lệ n:1 nghĩa là hình vẽ lớn hơn vật thật n lần.
Một trục dài 400 mm, vẽ theo tỉ lệ 1:5. Trên giấy trục dài 400 × 1/5 = 80 mm. Con số kích thước vẫn ghi 400.
Một chốt nhỏ dài 8 mm, vẽ theo tỉ lệ 5:1. Trên giấy chốt dài 8 × 5 = 40 mm, con số kích thước ghi 8.
Trên bản vẽ tỉ lệ 1:2, một cạnh chưa ghi kích thước đo được 37 mm. Kích thước thật là 37 : (1/2) = 37 × 2 = 74 mm. Trên bản vẽ tỉ lệ 2:1, đo được 37 mm thì kích thước thật là 37 : 2 = 18,5 mm.
Chọn tỉ lệ
Ưu tiên tỉ lệ 1:1 vì hình vẽ cho cảm nhận đúng độ lớn thật. Nếu hình không vừa khổ giấy thì chọn tỉ lệ thu nhỏ gần nhất trong dãy; nếu chi tiết quá nhỏ, khó thấy rõ kết cấu thì chọn tỉ lệ phóng to. Cần chừa chỗ cho kích thước, ghi chú và khung tên.