← Khóa Hình học họa hìnhCVTECH ACADEMY
CVTECH ACADEMY · KHÓA HÌNH HỌC HỌA HÌNH

Bài 9. Khai triển các mặt

Trải một tấm tôn phẳng sao cho khi cuộn, gấp, hàn lại được đúng cái phễu, cút ống hay chụp hút. Bài này dạy cách tìm hình khai triển của chóp, lăng trụ, nón, trụ và cách xấp xỉ mặt cầu.

Mô hình 3D "mở khối" ra mặt phẳng5 bài giải mẫu từng bướcThí nghiệm ảo phễu, cút ống10 câu trắc nghiệm15 bài tự luyện

0Lộ trình khóa học

Bài cuối của phần lý thuyết. Bài này dùng lại hai kỹ năng đã học: tìm độ dài thật của đoạn thẳng (Bài 2, Bài 4) và chia mặt cong thành các phần tử phẳng (Bài 6).

1Khai triển ở xưởng cơ khí

Người thợ gò hàn không có máy in 3D. Họ cắt một tấm tôn phẳng theo đúng hình khai triển, cuộn hoặc gấp lại, rồi hàn đường mép. Hình khai triển sai một vài milimét thì mép không khép, phễu bị méo, ống không thẳng hàng.

2Tư duy 4 bước cho mọi bài khai triển

Khai triển một mặt là trải mặt đó lên mặt phẳng mà không gấp nếp, không rách. Khi trải, mọi độ dài và mọi góc vẽ trên mặt được giữ nguyên. Từ đó ra cách làm chung:

Chia mặt thành phần tử phẳngĐa diện: các mặt bên là tam giác, hình bình hành (chia đôi thành tam giác). Nón: các tam giác nhỏ chung đỉnh. Trụ: các dải hẹp.
Tìm độ dài thật mọi cạnh của phần tửCạnh nào đã là đường bằng, đường mặt thì đo ngay. Cạnh tổng quát thì dùng tam giác vuông, quay hoặc thay mặt phẳng hình chiếu.
Ghép các phần tử cạnh nhau trên giấyDựng tam giác khi biết ba cạnh bằng compa, lần lượt từ phần tử này sang phần tử kề.
Nối, kiểm tra, đưa điểm sangNối các đầu mút bằng đường thẳng (đa diện) hoặc đường cong trơn (mặt cong). Kiểm tra hai mép hàn bằng nhau. Điểm trên mặt được đưa sang nhờ đường sinh hoặc đường thẳng qua đỉnh.

3Mở khối ra mặt phẳng – xem tận mắt

Chọn một khối rồi kéo thanh trượt "Mở ra". Các mặt bên được trải dần mà không co giãn: mỗi tam giác, mỗi dải giữ nguyên kích thước. Kéo trên hình để xoay.

4Mặt nào khai triển được?

Khai triển được (chính xác)
  • Mọi đa diện: các mặt đã phẳng sẵn.
  • Mặt trụ, mặt nón (tròn xoay hay xiên): là mặt kẻ mà dọc theo mỗi đường sinh, mặt phẳng tiếp xúc không đổi. Có thể cuộn một tờ giấy thành ống, thành phễu mà giấy không nhăn.
Không khai triển được – chỉ xấp xỉ
  • Mặt cầu, mặt xuyến, mặt elipxoit: cong theo cả hai phương. Thử bọc quả bóng bằng tờ giấy: giấy sẽ nhăn hoặc rách.
  • Cách làm: chia thành múi (thay mỗi múi bằng mảnh trụ) hoặc thành khoanh (thay mỗi khoanh bằng nón cụt).
Nón xiên, trụ xiên khai triển được về lý thuyết nhưng hình khai triển không phải hình quạt hay hình chữ nhật. Trên bản vẽ, ta nội tiếp vào nón xiên một hình chóp nhiều cạnh (12, 24 cạnh), vào trụ xiên một lăng trụ nhiều cạnh, rồi khai triển chóp, lăng trụ đó và nối các điểm bằng đường cong trơn. Sách Thái gọi đây là cách "cho nội tiếp".

5Các công thức cần thuộc

Nón tròn xoay – bán kính đáy R, đường sinh L:
θ = 360° · R / L
Hình khai triển là hình quạt bán kính L, góc ở tâm θ. Lý do: cung quạt phải dài đúng bằng chu vi đáy: L·θ = 2πR.
Nón cụt – bán kính R, r, chiều cao H:
ℓ = √(H² + (R − r)²) ; L = ℓ·R/(R − r)
Kéo dài đường sinh tới đỉnh, được nón lớn đường sinh L và nón nhỏ đường sinh L − ℓ. Hình khai triển là vành quạt bán kính L và L − ℓ, cùng góc θ = 360°·R/L.
Trụ tròn xoay – bán kính R:
chiều dài khai triển = 2πR
Mặt bên trải thành hình chữ nhật (trụ cắt vuông) hoặc dải có mép cong hình sin (trụ cắt vát).
Thay cung bằng dây cung – chia đáy n phần:
dây = 2R·sin(180°/n)

6Mặt cầu – khai triển gần đúng theo múi

Chia mặt cầu bằng các mặt phẳng kinh tuyến thành n múi bằng nhau. Mỗi múi được thay bằng một mảnh trụ tiếp xúc dọc kinh tuyến giữa múi, nên trải phẳng được. Múi trải ra dài πR (nửa vòng kinh tuyến) và rộng nhất 2πR/n ở xích đạo, hẹp dần về hai cực. Quả bóng da, khinh khí cầu, mái vòm tôn làm theo cách này.

Cách khoanh (dùng nón cụt): cắt mặt cầu bằng các mặt phẳng song song xích đạo thành các khoanh; thay mỗi khoanh bằng nón cụt đi qua hai vòng tròn biên rồi khai triển từng nón cụt thành vành quạt. Mặt xuyến (cút ống cong) cũng làm theo cách tương tự: cắt thành các đoạn ống ngắn, mỗi đoạn coi như trụ cắt vát hai đầu – chính là Bài mẫu 4.

7Bài giải mẫu – quy trình trước, giảng từng bước sau

Mỗi bài mẫu đặt đồ thức ở trên và hình khai triển ở dưới, trên cùng một hình, để thấy mỗi điểm khai triển lấy kích thước từ đâu. Nét cam là nét vừa vẽ ở bước đó.

8Thí nghiệm ảo

a) Phễu nón cụt – đổi kích thước, xem hình khai triển

b) Cút ống – trụ cắt vát

9Những lỗi làm mất điểm

10Trắc nghiệm nhanh

11Tự luyện – 5 dạng, mỗi dạng 3 bài

Nhập kết quả (mm hoặc độ, lấy 1 chữ số thập phân, cho phép sai lệch nhỏ như khi đo trên giấy) hoặc chọn đáp án. Sai thì xem gợi ý, cuối cùng xem lời giải có hình.