0Lộ trình khóa học
Bài cuối của phần lý thuyết. Bài này dùng lại hai kỹ năng đã học: tìm độ dài thật của đoạn thẳng (Bài 2, Bài 4) và chia mặt cong thành các phần tử phẳng (Bài 6).
1Khai triển ở xưởng cơ khí
Người thợ gò hàn không có máy in 3D. Họ cắt một tấm tôn phẳng theo đúng hình khai triển, cuộn hoặc gấp lại, rồi hàn đường mép. Hình khai triển sai một vài milimét thì mép không khép, phễu bị méo, ống không thẳng hàng.
2Tư duy 4 bước cho mọi bài khai triển
Khai triển một mặt là trải mặt đó lên mặt phẳng mà không gấp nếp, không rách. Khi trải, mọi độ dài và mọi góc vẽ trên mặt được giữ nguyên. Từ đó ra cách làm chung:
3Mở khối ra mặt phẳng – xem tận mắt
Chọn một khối rồi kéo thanh trượt "Mở ra". Các mặt bên được trải dần mà không co giãn: mỗi tam giác, mỗi dải giữ nguyên kích thước. Kéo trên hình để xoay.
4Mặt nào khai triển được?
- Mọi đa diện: các mặt đã phẳng sẵn.
- Mặt trụ, mặt nón (tròn xoay hay xiên): là mặt kẻ mà dọc theo mỗi đường sinh, mặt phẳng tiếp xúc không đổi. Có thể cuộn một tờ giấy thành ống, thành phễu mà giấy không nhăn.
- Mặt cầu, mặt xuyến, mặt elipxoit: cong theo cả hai phương. Thử bọc quả bóng bằng tờ giấy: giấy sẽ nhăn hoặc rách.
- Cách làm: chia thành múi (thay mỗi múi bằng mảnh trụ) hoặc thành khoanh (thay mỗi khoanh bằng nón cụt).
5Các công thức cần thuộc
6Mặt cầu – khai triển gần đúng theo múi
Chia mặt cầu bằng các mặt phẳng kinh tuyến thành n múi bằng nhau. Mỗi múi được thay bằng một mảnh trụ tiếp xúc dọc kinh tuyến giữa múi, nên trải phẳng được. Múi trải ra dài πR (nửa vòng kinh tuyến) và rộng nhất 2πR/n ở xích đạo, hẹp dần về hai cực. Quả bóng da, khinh khí cầu, mái vòm tôn làm theo cách này.
7Bài giải mẫu – quy trình trước, giảng từng bước sau
Mỗi bài mẫu đặt đồ thức ở trên và hình khai triển ở dưới, trên cùng một hình, để thấy mỗi điểm khai triển lấy kích thước từ đâu. Nét cam là nét vừa vẽ ở bước đó.
8Thí nghiệm ảo
a) Phễu nón cụt – đổi kích thước, xem hình khai triển
b) Cút ống – trụ cắt vát
9Những lỗi làm mất điểm
- Lấy hình chiếu thay cho độ dài thật. Cạnh bên của chóp, đường sinh nón xiên trên đồ thức đều bị co ngắn. Phải tìm độ dài thật trước khi đặt compa.
- Dùng bán kính đáy R làm bán kính quạt. Bán kính hình quạt là đường sinh L, không phải R. Góc ở tâm θ = 360°·R/L, không phải 360°.
- Đặt chiều dài dải trụ bằng đường kính. Chiều dài khai triển mặt trụ là chu vi 2πR, không phải 2R.
- Đo các điểm chia trên hình chiếu đứng. Trụ, nón đứng: khoảng cách giữa các đường sinh phải lấy trên hình chiếu bằng (đáy thật), độ cao lấy trên hình chiếu đứng.
- Lăng trụ xiên: trải đáy thành đường thẳng. Đáy không vuông góc cạnh bên nên trải ra là đường gấp khúc. Đường duỗi thẳng là mặt cắt vuông góc với cạnh bên.
- Nối các điểm của mặt cong bằng đoạn thẳng gãy. Mép khai triển của nón, trụ phải là đường cong trơn qua các điểm đã dựng.
- Quên kiểm tra mép hàn. Hai mép ghép nối phải có độ dài bằng nhau; sai là có cạnh tính nhầm.
10Trắc nghiệm nhanh
11Tự luyện – 5 dạng, mỗi dạng 3 bài
Nhập kết quả (mm hoặc độ, lấy 1 chữ số thập phân, cho phép sai lệch nhỏ như khi đo trên giấy) hoặc chọn đáp án. Sai thì xem gợi ý, cuối cùng xem lời giải có hình.