0Lộ trình khóa học
Bài 8 vận dụng tổng hợp mọi công cụ đã học: định lý hình chiếu góc vuông, tam giác vuông tìm độ dài thật (Bài 2), đường bằng – đường mặt của mặt phẳng (Bài 3), thay mặt phẳng hình chiếu (Bài 4), giao điểm đường thẳng với mặt phẳng (Bài 7).
1Bài toán "lượng" ở xưởng và công trường
Các bài trước trả lời câu hỏi "nằm ở đâu, cắt nhau ở đâu". Bài này trả lời câu hỏi "bao nhiêu": dài bao nhiêu milimét, nghiêng bao nhiêu độ. Trên bản vẽ, hầu hết đoạn thẳng và góc bị chiếu méo; nhiệm vụ là dựng sao cho đọc được kích thước thật.
2Tư duy 4 bước cho bài toán lượng
3Đường thẳng vuông góc với mặt phẳng
Đường thẳng n vuông góc mặt phẳng P khi nó vuông góc với hai đường cắt nhau của P. Chọn hai đường "đẹp" nhất của P: đường bằng h (song song Π2) và đường mặt f (song song Π1). Theo định lý hình chiếu góc vuông, góc vuông giữa n và h hiện nguyên trên hình chiếu bằng, góc vuông giữa n và f hiện nguyên trên hình chiếu đứng.
4Mặt phẳng vuông góc với đường thẳng
Bài toán ngược: cho đường thẳng d và điểm K, dựng mặt phẳng Q qua K vuông góc d. Ta dựng Q bằng chính đường bằng và đường mặt của nó, đi qua K:
h1 // x (vì là đường bằng), h2 ⊥ d2.
f2 // x (vì là đường mặt), f1 ⊥ d1.
5Hai đường thẳng chéo nhau – đoạn vuông góc chung
Lấy P chạy trên a, Q chạy trên b. Độ dài PQ thay đổi; nó nhỏ nhất đúng khi PQ vuông góc với cả a và b. Đoạn đó là đoạn vuông góc chung, độ dài của nó là khoảng cách giữa a và b. Kéo hai thanh trượt để tự tìm.
6Góc giữa đường thẳng và mặt phẳng, giữa hai mặt phẳng
Là góc giữa d và hình chiếu vuông góc của d lên P. Cách dựng gọn: từ một điểm M ∈ d kẻ n ⊥ P, tìm góc ψ giữa d và n, khi đó φ = 90° − ψ.
Là góc giữa hai đường thẳng lần lượt nằm trong P, Q và cùng vuông góc với giao tuyến g tại một điểm. Nhìn dọc giao tuyến thì hai mặt phẳng hiện thành hai đường thẳng, góc giữa chúng là góc thật.
7Bảng chọn phương pháp
| Đại lượng cần tìm | Giải trực tiếp khi… | Cách tổng quát |
|---|---|---|
| Khoảng cách điểm M – mặt phẳng P | P là mặt phẳng chiếu: đo ngay trên hình chiếu suy biến | Kẻ n ⊥ P qua M (theo h, f) → giao điểm H → MH bằng tam giác vuông; hoặc thay Π1 bằng Π4 ⊥ h để P thành mặt phẳng chiếu |
| Khoảng cách điểm A – đường thẳng t | t là đường bằng / đường mặt: hạ vuông góc ngay trên hình chiếu tương ứng | Dựng mặt phẳng qua A vuông góc t → giao điểm K → AK; hoặc thay mặt phẳng hai lần |
| Khoảng cách hai đường chéo nhau a, b | Một đường là đường thẳng chiếu | Thay mặt phẳng để một đường thành đường thẳng chiếu (1 lần nếu nó là đường bằng/mặt) |
| Góc hai mặt phẳng | Giao tuyến là đường thẳng chiếu | Thay mặt phẳng để giao tuyến thành đường thẳng chiếu |
| Dựng hình có điều kiện độ dài, góc vuông | Cạnh đã cho là đường bằng / đường mặt | Định lý góc vuông + tam giác vuông + biện luận số nghiệm |
8Bài giải mẫu – quy trình trước, giảng từng bước sau
Sáu dạng tiêu biểu của chương tổng hợp. Mỗi bước có hình riêng (nét cam là nét vừa vẽ), lời giảng và khung "Ghi vào bài". Mọi số đo trong lời giải được tính lại từ mô hình không gian để đối chiếu.
9Thí nghiệm ảo – khoảng cách từ điểm tới mặt phẳng
Di chuyển điểm M, đồ thức tự dựng lại toàn bộ lời giải của Bài mẫu 1: đường bằng, đường mặt, đường vuông góc n, giao điểm H và tam giác vuông cho độ dài thật MH.
10Những lỗi làm mất điểm
- Kẻ n1 vuông góc với cạnh tam giác. Chỉ được kẻ n1 ⊥ f1, n2 ⊥ h2. Muốn vậy phải dựng h và f của mặt phẳng trước.
- Đọc khoảng cách trên hình chiếu. M2H2 hay M1H1 chưa phải khoảng cách; phải dựng tam giác vuông hoặc thay mặt phẳng để có độ dài thật.
- Lấy chân vuông góc H "bằng mắt". H phải là giao điểm thật của n với P, tìm bằng mặt phẳng phụ trợ chiếu.
- Thay mặt phẳng sai chiều. Thay Π1 (giữ Π2) thì độ cao giữ nguyên: khoảng cách từ P4 tới trục x14 bằng khoảng cách từ P1 tới x. Nhầm sang độ xa là sai toàn bài.
- Đưa điểm từ Π4 về sai đường. Đoạn song song Π4 có hình chiếu bằng song song x14; dùng tính chất này để đưa chân đoạn vuông góc chung về.
- Quên biện luận. Bài dựng tam giác có điều kiện độ dài thường có 2 nghiệm, 1 nghiệm hoặc vô nghiệm – phải nêu đủ.
11Trắc nghiệm nhanh
12Tự luyện – 6 dạng, mỗi dạng 3 bài
Bài đo: dựng trên giấy theo quy trình rồi nhập kết quả (mm hoặc độ, sai số cho phép ±1,5 mm / ±2°). Bài vẽ: chạm lên hình để đặt điểm, điểm hút vào lưới 2,5 mm. Lời giải có hình dựng đầy đủ.