← Khóa Hình học họa hìnhCVTECH ACADEMY
CVTECH ACADEMY · KHÓA HÌNH HỌC HỌA HÌNH

Bài 8. Bài toán tổng hợp – khoảng cách, góc, độ lớn thật

Đo được trên bản vẽ: khoảng cách từ điểm tới mặt phẳng, tới đường thẳng, giữa hai đường chéo nhau, góc giữa hai mặt phẳng – và dựng hình có điều kiện về độ dài.

Mô hình 3D xoay đượcTìm đoạn vuông góc chung bằng thanh trượt6 bài giải mẫu từng bước10 câu trắc nghiệm18 bài tự luyện

0Lộ trình khóa học

Bài 8 vận dụng tổng hợp mọi công cụ đã học: định lý hình chiếu góc vuông, tam giác vuông tìm độ dài thật (Bài 2), đường bằng – đường mặt của mặt phẳng (Bài 3), thay mặt phẳng hình chiếu (Bài 4), giao điểm đường thẳng với mặt phẳng (Bài 7).

1Bài toán "lượng" ở xưởng và công trường

Các bài trước trả lời câu hỏi "nằm ở đâu, cắt nhau ở đâu". Bài này trả lời câu hỏi "bao nhiêu": dài bao nhiêu milimét, nghiêng bao nhiêu độ. Trên bản vẽ, hầu hết đoạn thẳng và góc bị chiếu méo; nhiệm vụ là dựng sao cho đọc được kích thước thật.

2Tư duy 4 bước cho bài toán lượng

Gọi tên đại lượng cần đo bằng một đoạn thẳng hoặc một gócKhoảng cách luôn là độ dài một đoạn vuông góc: từ điểm tới chân đường vuông góc, hoặc đoạn vuông góc chung. Góc hai mặt phẳng là góc giữa hai đường vuông góc với giao tuyến.
Dựng yếu tố vuông góc trên đồ thứcDùng định lý góc vuông: góc vuông chỉ hiện nguyên hình khi một cạnh song song mặt phẳng hình chiếu – vì vậy luôn dựa vào đường bằng h và đường mặt f.
Tìm chân, giao điểmGiao điểm đường thẳng với mặt phẳng: dùng mặt phẳng phụ trợ chiếu chứa đường thẳng.
Đọc độ lớn thậtTam giác vuông (hình chiếu + hiệu độ cao/độ xa), hoặc thay mặt phẳng hình chiếu để đoạn/góc song song với mặt phẳng mới. Biện luận số nghiệm.
Mẹo chọn đường đi ngắn: nếu đối tượng có vị trí đặc biệt (đường bằng, đường mặt, mặt phẳng chiếu) thì giải trực tiếp – góc vuông và độ dài thật hiện ngay. Nếu không, thay mặt phẳng hình chiếu một lần để tạo ra vị trí đặc biệt đó. Phần lớn bài thi chỉ cần một lần thay.

3Đường thẳng vuông góc với mặt phẳng

Đường thẳng n vuông góc mặt phẳng P khi nó vuông góc với hai đường cắt nhau của P. Chọn hai đường "đẹp" nhất của P: đường bằng h (song song Π2) và đường mặt f (song song Π1). Theo định lý hình chiếu góc vuông, góc vuông giữa n và h hiện nguyên trên hình chiếu bằng, góc vuông giữa n và f hiện nguyên trên hình chiếu đứng.

n ⊥ P  ⇔  n2 ⊥ h2  và  n1 ⊥ f1
Xoay mô hình: mặt phẳng P (tam giác ABC), đường bằng h (xanh dương), đường mặt f (đen), pháp tuyến n qua M (xanh lá). Hình chiếu trên Π1, Π2 vẽ nét mảnh.
Đồ thức tương ứng: n2 vuông góc h2, n1 vuông góc f1. Chú ý n1 không vuông góc với A1B1, B1C1 hay h1 – lỗi kinh điển.
Vì sao không vuông góc với cạnh tam giác? Cạnh AB nói chung nghiêng với cả Π1 và Π2, nên góc vuông giữa n và AB bị chiếu méo. Chỉ đường song song với mặt phẳng hình chiếu mới giữ được góc vuông khi chiếu lên mặt phẳng đó.

4Mặt phẳng vuông góc với đường thẳng

Bài toán ngược: cho đường thẳng d và điểm K, dựng mặt phẳng Q qua K vuông góc d. Ta dựng Q bằng chính đường bằng và đường mặt của nó, đi qua K:

Đường bằng h của Q
h1 // x (vì là đường bằng), h2 ⊥ d2.
Đường mặt f của Q
f2 // x (vì là đường mặt), f1 ⊥ d1.
Mặt phẳng Q(h × f) qua K vuông góc d. Ứng dụng: khoảng cách từ K tới đường thẳng d = KI, với I là giao điểm của d với Q.

5Hai đường thẳng chéo nhau – đoạn vuông góc chung

Lấy P chạy trên a, Q chạy trên b. Độ dài PQ thay đổi; nó nhỏ nhất đúng khi PQ vuông góc với cả a và b. Đoạn đó là đoạn vuông góc chung, độ dài của nó là khoảng cách giữa a và b. Kéo hai thanh trượt để tự tìm.

Nhìn dọc theo đường a (bấm nút): a co lại thành một điểm, đoạn vuông góc chung hiện thành đoạn kẻ từ điểm đó vuông góc tới b – và có độ dài thật. Đó chính là ý tưởng của phương pháp thay mặt phẳng hình chiếu: chọn Π4 vuông góc với a để a chiếu thành điểm. Nếu a là đường bằng thì chỉ cần một lần thay (Bài mẫu 4).

6Góc giữa đường thẳng và mặt phẳng, giữa hai mặt phẳng

Góc giữa đường thẳng d và mặt phẳng P
Là góc giữa d và hình chiếu vuông góc của d lên P. Cách dựng gọn: từ một điểm M ∈ d kẻ n ⊥ P, tìm góc ψ giữa d và n, khi đó φ = 90° − ψ.
Góc giữa hai mặt phẳng P, Q
Là góc giữa hai đường thẳng lần lượt nằm trong P, Q và cùng vuông góc với giao tuyến g tại một điểm. Nhìn dọc giao tuyến thì hai mặt phẳng hiện thành hai đường thẳng, góc giữa chúng là góc thật.
Hai mặt phẳng chung giao tuyến g. Khi hướng nhìn trùng g, cả hai mặt phẳng "đứng mép" và góc giữa chúng hiện nguyên hình.

7Bảng chọn phương pháp

Đại lượng cần tìmGiải trực tiếp khi…Cách tổng quát
Khoảng cách điểm M – mặt phẳng PP là mặt phẳng chiếu: đo ngay trên hình chiếu suy biếnKẻ n ⊥ P qua M (theo h, f) → giao điểm H → MH bằng tam giác vuông; hoặc thay Π1 bằng Π4 ⊥ h để P thành mặt phẳng chiếu
Khoảng cách điểm A – đường thẳng tt là đường bằng / đường mặt: hạ vuông góc ngay trên hình chiếu tương ứngDựng mặt phẳng qua A vuông góc t → giao điểm K → AK; hoặc thay mặt phẳng hai lần
Khoảng cách hai đường chéo nhau a, bMột đường là đường thẳng chiếuThay mặt phẳng để một đường thành đường thẳng chiếu (1 lần nếu nó là đường bằng/mặt)
Góc hai mặt phẳngGiao tuyến là đường thẳng chiếuThay mặt phẳng để giao tuyến thành đường thẳng chiếu
Dựng hình có điều kiện độ dài, góc vuôngCạnh đã cho là đường bằng / đường mặtĐịnh lý góc vuông + tam giác vuông + biện luận số nghiệm

8Bài giải mẫu – quy trình trước, giảng từng bước sau

Sáu dạng tiêu biểu của chương tổng hợp. Mỗi bước có hình riêng (nét cam là nét vừa vẽ), lời giảng và khung "Ghi vào bài". Mọi số đo trong lời giải được tính lại từ mô hình không gian để đối chiếu.

9Thí nghiệm ảo – khoảng cách từ điểm tới mặt phẳng

Di chuyển điểm M, đồ thức tự dựng lại toàn bộ lời giải của Bài mẫu 1: đường bằng, đường mặt, đường vuông góc n, giao điểm H và tam giác vuông cho độ dài thật MH.

10Những lỗi làm mất điểm

11Trắc nghiệm nhanh

12Tự luyện – 6 dạng, mỗi dạng 3 bài

Bài đo: dựng trên giấy theo quy trình rồi nhập kết quả (mm hoặc độ, sai số cho phép ±1,5 mm / ±2°). Bài vẽ: chạm lên hình để đặt điểm, điểm hút vào lưới 2,5 mm. Lời giải có hình dựng đầy đủ.