← Khóa Hình học họa hìnhCVTECH ACADEMY
CVTECH ACADEMY · KHÓA HÌNH HỌC HỌA HÌNH

Bài 7. Bài toán vị trí – giao điểm, giao tuyến

Đường xuyên qua mặt, mặt cắt qua mặt: tìm phần chung bằng mặt phẳng phụ trợ, rồi xét thấy – khuất bằng điểm cạnh tranh.

Mô hình 3D hai tam giác xuyên nhauMặt phẳng phụ trợ trượt qua hai khốiMặt cầu phụ trợ5 bài giải mẫu từng bước10 câu trắc nghiệm15 bài tự luyện

0Lộ trình khóa học

Bài 3 đã giải giao với mặt phẳng chiếu – trường hợp "nhìn là thấy". Bài 5, Bài 6 cắt đa diện, mặt cong bằng mặt phẳng chiếu. Bài này đi vào trường hợp tổng quát: không mặt nào suy biến, phải dựng thêm mặt phụ trợ.

1Giao tuyến có ở khắp xưởng cơ khí

Hai ống hàn chữ T, ống khói xuyên mái tôn, lỗ khoan xiên qua trục: muốn cắt phôi, làm dưỡng hàn hay lập trình gia công đúng, người kỹ thuật phải vẽ được đường giao giữa hai mặt.

2Tư duy 4 bước cho mọi bài giao

Có mặt nào suy biến không?Mặt phẳng chiếu, lăng trụ chiếu, trụ chiếu có một hình chiếu suy biến thành đường. Nếu có: một hình chiếu của giao đã biết ngay, chỉ còn "gắn" nó vào mặt kia.
Không có: dựng mặt phụ trợChọn mặt (thường là mặt phẳng) cắt cả hai mặt đã cho theo những đường dễ vẽ: đường thẳng hoặc đường tròn.
Điểm đặc biệt trước, điểm trung gian sauĐiểm trên đường bao (ranh giới thấy – khuất), điểm cao nhất, thấp nhất, trước nhất, sau nhất. Sau đó mới thêm vài điểm thường để nối cho đều.
Nối theo thứ tự và xét thấy – khuấtĐiểm nằm trên phần thấy của cả hai mặt thì thấy. Gặp chỗ khó, dùng cặp điểm cạnh tranh.

Mọi bài mẫu dưới đây giải theo trình tự Phân tích → Dựng hình → Biện luận của sách Phạm Văn Nhuần.

3Mặt phẳng phụ trợ – "chứa, cắt, giao"

Bài toán gốc: tìm giao điểm K của đường thẳng d với mặt phẳng tam giác ABC, khi cả hai đều ở vị trí bất kỳ. Không có hình chiếu nào cho thấy K ngay. Mẹo: dựng một mặt phẳng Q chứa d.

ChứaDựng mặt phẳng Q chứa d. Chọn Q là mặt phẳng chiếu (chiếu đứng hoặc chiếu bằng): khi đó Q1 trùng d1, vẽ không tốn một nét nào.
CắtTìm giao tuyến g của Q với mặt phẳng ABC. Vì Q là mặt phẳng chiếu nên hình chiếu đứng của g đã nằm trên Q1: chỉ việc dóng xuống.
Giaog và d cùng nằm trong Q nên cắt nhau. Giao điểm của chúng là K – điểm chung của d với ABC.
Cùng tư tưởng ấy giải được mọi bài giao: muốn tìm giao của hai "đối tượng" khó, đưa thêm một đối tượng thứ ba dễ cắt cả hai. Giao tuyến hai mặt phẳng = hai lần tìm giao điểm đường – mặt. Giao tuyến hai mặt cong = nhiều lần dùng mặt phẳng phụ trợ, mỗi lần được một vài điểm.

4Xét thấy – khuất bằng điểm cạnh tranh

Trên hình chiếu bằng, ta nhìn từ trên xuống; trên hình chiếu đứng, ta nhìn từ trước vào. Hai điểm nằm trên cùng một tia chiếu sẽ có hình chiếu trùng nhau – đó là hai điểm cạnh tranh. Điểm nào gần người nhìn hơn thì thấy, điểm kia bị che.

Trên hình chiếu bằng (12 ≡ 22): dóng lên hình chiếu đứng, điểm nào cao hơn thì thấy.
Trên hình chiếu đứng (31 ≡ 41): dóng xuống hình chiếu bằng, điểm nào xa trục x hơn về phía dưới (độ xa lớn hơn, ở trước) thì thấy.
Ghi nhớ: thấy – khuất chỉ đổi tại giao điểm hoặc tại đường bao của hình chiếu. Xét một cặp điểm cạnh tranh là suy ra cả đoạn, không cần xét từng điểm.

5Chọn mặt phụ trợ thế nào cho gọn?

Bài toánMặt phụ trợ nên chọnVì sao
Đường thẳng d ∩ mặt phẳng (ABC)Mặt phẳng chiếu chứa dQ1 ≡ d1, giao tuyến có sẵn một hình chiếu
Đường thẳng d ∩ mặt nónMặt phẳng qua đỉnh S chứa dCắt nón theo hai đường sinh (đường thẳng)
Đường thẳng d ∩ mặt trụ xiênMặt phẳng chứa d, song song đường sinhCắt trụ theo đường sinh
Đường bằng h ∩ mặt cầu, mặt tròn xoay trục đứngMặt phẳng bằng chứa hCắt mặt theo đường tròn, hình chiếu bằng là đường tròn thật
Mặt phẳng ∩ trụ chiếu bằngKhông cần – dùng đường bằng của mặt phẳngHình chiếu bằng của giao tuyến đã nằm trên đường tròn
Hai mặt có tiết diện tròn nằm ngang (nón, trụ, cầu trục đứng)Họ mặt phẳng bằngMỗi mặt phẳng cắt mỗi mặt theo đường tròn hoặc đường sinh
Hai mặt tròn xoay có trục cắt nhauHọ mặt cầu tâm là giao điểm hai trụcCầu cắt mỗi mặt theo đường tròn vuông góc trục – hiện thành đoạn thẳng

6Giao tuyến hai mặt cong – kéo mặt phẳng phụ trợ

Trụ chiếu đứng xuyên qua nón tròn xoay. Kéo thanh trượt để dịch mặt phẳng bằng Pk (độ cao k). Mỗi vị trí, Pk cắt nón theo một đường tròn và cắt trụ theo hai đường sinh: giao của chúng là các điểm của giao tuyến. Bấm "Ghi điểm" để lưu điểm lên hình chiếu bằng.

Hình chiếu đứng
Hình chiếu bằng

7Mặt cầu phụ trợ – khi hai trục cắt nhau

Mặt cầu có tâm nằm trên trục của một mặt tròn xoay sẽ cắt mặt đó theo những đường tròn vuông góc với trục. Nếu mặt phẳng chứa hai trục song song với Π1, các đường tròn ấy hiện trên hình chiếu đứng thành đoạn thẳng – vẽ bằng thước. Kéo bán kính ρ của mặt cầu tâm O (giao điểm hai trục):

Hình chiếu đứng của hai trụ tròn xoay: trụ đứng bán kính 12, trụ nghiêng bán kính 9, hai trục cắt nhau tại O. Cầu bán kính ρ cắt trụ đứng theo hai đường tròn nằm ngang (đoạn xanh), cắt trụ nghiêng theo hai đường tròn vuông góc trục nghiêng (đoạn cam). Giao của đoạn xanh và đoạn cam là điểm của giao tuyến. Cầu nhỏ nhất dùng được có ρ bằng bán kính trụ lớn hơn (12): cầu tiếp xúc trụ đứng. Phương pháp này được giới thiệu để biết; bài thi thường dùng mặt phẳng phụ trợ.

8Bài giải mẫu – quy trình trước, giảng từng bước sau

Hình chiếu của đề vẽ nét mảnh khi chưa xét thấy – khuất; bước cuối mới tô lại nét thấy (liền) và nét khuất (đứt). Nét cam là nét vừa vẽ ở bước đang xem.

9Thí nghiệm ảo – hai tam giác xuyên nhau

Kéo tam giác DEF sang trái – phải, lên – xuống. Quan sát giao tuyến MN và phần bị che trên cả hai hình chiếu. Khi nào giao tuyến kiểu "xuyên", khi nào kiểu "móc xích", khi nào hai tam giác không cắt nhau?

10Những lỗi làm mất điểm

11Trắc nghiệm nhanh

12Tự luyện – 5 dạng, mỗi dạng 3 bài

Bài vẽ: chạm lên hình để đặt điểm (hút vào lưới 2,5 mm, ô lưới 5 mm), bấm Kiểm tra. Có thể dùng bút chì nháp các đường dựng ra giấy trước, rồi đặt kết quả lên app.