← Khóa Hình học họa hìnhCVTECH ACADEMY
CVTECH ACADEMY · KHÓA HÌNH HỌC HỌA HÌNH

Bài 6. Đường và mặt cong

Đường tròn, đường xoắn ốc, mặt nón, trụ, cầu, xuyến trên đồ thức: vẽ đường bao, tìm điểm thuộc mặt, xét thấy – khuất và cắt mặt cong bằng mặt phẳng chiếu.

Mặt cong 3D xoay đượcMặt phẳng cắt nón: elip → parabol → hyperbol5 bài giải mẫu từng bước10 câu trắc nghiệm15 bài tự luyện

0Lộ trình khóa học

Bài 6 theo Chương 6 sách Bài tập Hình học họa hình (Vũ Hoàng Thái) và các bài 47, 48, 67, 72, 86–89 sách Phương pháp giải các bài toán Hình học họa hình (Phạm Văn Nhuần). Giao tuyến của hai mặt cong học ở Bài 7, khai triển mặt cong ở Bài 9.

1Mặt cong ở quanh ta

Phần lớn chi tiết cơ khí là tổ hợp của mặt trụ, mặt nón, mặt cầu, mặt xuyến: trục bậc, mặt côn, đầu bi, rãnh lăn ổ bi. Trên máy tiện, mọi bề mặt tạo ra đều là mặt tròn xoay quanh trục chính.

2Tư duy 4 bước với mặt cong

Mặt cong không có "đỉnh" để chiếu như đa diện. Bí quyết là luôn quy về những đường đơn giản nằm trên mặt: đường thẳng (đường sinh) hoặc đường tròn (vĩ tuyến).

Nhận ra mặt và các yếu tố xác định nóNón: đỉnh S + đường tròn đáy. Trụ: trục + bán kính. Cầu: tâm O + bán kính R. Mặt tròn xoay: trục + đường kinh tuyến.
Vẽ đường bao (đường sinh biên) trên từng hình chiếuĐường bao là ranh giới giữa phần thấy và phần khuất của mặt trên hình chiếu đó.
Tìm điểm thuộc mặt bằng đường phụ đơn giảnQua điểm vẽ một đường sinh thẳng hoặc một vĩ tuyến tròn có hình chiếu dễ vẽ, rồi dóng.
Xét thấy – khuấtĐiểm ở nửa trước (so với đường bao đứng) thì thấy trên hình chiếu đứng; ở nửa trên (so với đường bao bằng) thì thấy trên hình chiếu bằng.

3Đường cong và đường tròn trên đồ thức

Ba tính chất chiếu của đường cong: hình chiếu của tiếp tuyến là tiếp tuyến của hình chiếu; đường cong bậc n nói chung chiếu thành đường cong bậc n; hình chiếu của đường tròn là elip, trừ khi mặt phẳng chứa nó song song với mặt phẳng hình chiếu (ra đường tròn thật) hoặc vuông góc với mặt phẳng hình chiếu (ra một đoạn thẳng).

Đường tròn trong mặt phẳng chiếu đứng (vuông góc Π1, nghiêng φ với Π2):
  • Hình chiếu đứng suy biến thành đoạn thẳng dài 2R nằm trên α1 – trùng vết đứng mα của mặt phẳng (tính tích tụ).
  • Hình chiếu bằng là elip: trục dài = 2R là hình chiếu của đường kính vuông góc với Π1 (nằm theo đường dóng); trục ngắn = 2R·cos φ là hình chiếu của đường kính song song Π1.
  • φ = 0: mặt phẳng bằng, hình chiếu bằng là đường tròn thật. φ = 90°: mặt phẳng cạnh, elip dẹt thành đoạn thẳng.

4Đường xoắn ốc trụ – đường cong của ren và mũi khoan

Một điểm vừa quay đều quanh trục, vừa tịnh tiến đều dọc trục vạch ra đường xoắn ốc trụ. Sau một vòng quay điểm đi được một đoạn bằng bước xoắn p. Đó chính là bước ren.

Cách vẽ: chia đường tròn hình chiếu bằng làm 12 phần, chia bước xoắn p trên hình chiếu đứng cũng làm 12 phần. Điểm thứ k trên đường tròn dóng lên gặp đường ngang thứ k được một điểm của hình chiếu đứng. Hình chiếu bằng của đường xoắn ốc trùng với đường tròn đáy trụ (tính tích tụ); hình chiếu đứng là đường hình sin – nửa ở trước thấy, nửa ở sau khuất.

5Bốn mặt cong thường gặp

Chọn mặt, xoay để nhìn mọi phía, rồi gập Π2 để thấy hình chiếu của nó trên đồ thức. Nét đậm là phần mặt quay về phía người nhìn, nét mờ là phần khuất.

MặtTạo thànhHình chiếu khi trục ⊥ Π2Đường phụ để tìm điểm
Nón tròn xoayĐường thẳng quay quanh trục, cắt trục tại đỉnh SĐứng: tam giác cân. Bằng: đường trònĐường sinh qua S, hoặc vĩ tuyến
Trụ tròn xoayĐường thẳng song song trục quay quanh trụcĐứng: hình chữ nhật. Bằng: đường tròn (tích tụ)Hình chiếu bằng tích tụ – dóng thẳng
CầuĐường tròn quay quanh đường kínhCả hai: đường tròn bán kính RVĩ tuyến bằng hoặc đường tròn mặt
XuyếnĐường tròn quay quanh trục nằm trong mặt phẳng của nó, không qua tâmĐứng: hai đường tròn kinh tuyến (nửa trong khuất – nét đứt) + hai tiếp tuyến chung. Bằng: hai đường tròn đồng tâm R ± rVĩ tuyến

6Đường bao và quy tắc thấy – khuất

Trên hình chiếu đứng, đường bao là hình chiếu của những đường sinh mà tại đó tia chiếu tiếp xúc với mặt – gọi là đường sinh biên. Đường bao chia mặt làm nửa trước (thấy) và nửa sau (khuất). Tương tự với hình chiếu bằng: nửa trên thấy, nửa dưới khuất.

Bẫy hay gặp: đường bao trên hình chiếu đứng và đường bao trên hình chiếu bằng là hai đường khác nhau trên mặt. Với mặt cầu: đường bao đứng là đường tròn mặt lớn nhất (song song Π1), hình chiếu bằng của nó là đoạn thẳng nằm ngang qua O2, không phải đường tròn bao của hình chiếu bằng.

7Điểm thuộc mặt cong – nguyên tắc chung

Một điểm thuộc mặt khi và chỉ khi nó thuộc một đường nằm trên mặt. Vì vậy để tìm hình chiếu còn lại của điểm, ta vẽ qua điểm đó một đường của mặt có hai hình chiếu dễ vẽ (đường thẳng hoặc đường tròn có hình chiếu là đường tròn/đoạn thẳng), tìm hình chiếu còn lại của đường, rồi dóng.

Cách 1 – đường sinh (với nón, trụ)
Nối S1M1, kéo dài cắt đáy tại 11; dóng 11 xuống đường tròn đáy được 12; nối S212; dóng M1 xuống gặp S212 tại M2.
Cách 2 – vĩ tuyến (mọi mặt tròn xoay)
Qua M1 kẻ đường ngang cắt đường bao tại 21: đó là hình chiếu đứng của vĩ tuyến qua M. Bán kính vĩ tuyến r đo từ trục tới 21. Vẽ đường tròn tâm O2 bán kính r; dóng M1 xuống cắt đường tròn tại M2.
Bài toán thường có hai nghiệm (hai giao điểm của đường dóng với đường tròn). Đề cho M1 thấy thì chọn điểm ở nửa trước; cho (M1) trong ngoặc – tức khuất – thì chọn nửa sau. Không cho thấy hay khuất thì vẽ cả hai nghiệm.

8Bài giải mẫu – quy trình trước, giảng từng bước sau

Nét cam là nét vừa vẽ ở bước đó. Điểm khuất được ghi tên trong ngoặc, ví dụ (N1); nét khuất vẽ đứt. Bấm nút 3D để thấy điểm nằm ở đâu trên mặt.

9Thí nghiệm ảo – mặt phẳng cắt mặt nón

Mặt phẳng chiếu đứng α đi qua một điểm cố định trên trục nón. Kéo góc β của α với mặt phẳng bằng và xem giao tuyến đổi dạng: đường tròn → elip → parabol → hyperbol. Mốc chuyển là khi α song song với một đường sinh (β bằng góc đáy nón).

10Những lỗi làm mất điểm

11Trắc nghiệm nhanh

12Tự luyện – 5 dạng, mỗi dạng 3 bài

Chạm lên hình để đặt điểm (hút vào lưới 2,5 mm, mỗi ô lưới 5 mm), bấm Kiểm tra. Đường phụ trên hình bài tập đã được dựng sẵn một phần; phần còn lại tự dựng trên giấy nháp rồi đặt kết quả.