0Lộ trình khóa học
Bài 6 theo Chương 6 sách Bài tập Hình học họa hình (Vũ Hoàng Thái) và các bài 47, 48, 67, 72, 86–89 sách Phương pháp giải các bài toán Hình học họa hình (Phạm Văn Nhuần). Giao tuyến của hai mặt cong học ở Bài 7, khai triển mặt cong ở Bài 9.
1Mặt cong ở quanh ta
Phần lớn chi tiết cơ khí là tổ hợp của mặt trụ, mặt nón, mặt cầu, mặt xuyến: trục bậc, mặt côn, đầu bi, rãnh lăn ổ bi. Trên máy tiện, mọi bề mặt tạo ra đều là mặt tròn xoay quanh trục chính.
2Tư duy 4 bước với mặt cong
Mặt cong không có "đỉnh" để chiếu như đa diện. Bí quyết là luôn quy về những đường đơn giản nằm trên mặt: đường thẳng (đường sinh) hoặc đường tròn (vĩ tuyến).
3Đường cong và đường tròn trên đồ thức
Ba tính chất chiếu của đường cong: hình chiếu của tiếp tuyến là tiếp tuyến của hình chiếu; đường cong bậc n nói chung chiếu thành đường cong bậc n; hình chiếu của đường tròn là elip, trừ khi mặt phẳng chứa nó song song với mặt phẳng hình chiếu (ra đường tròn thật) hoặc vuông góc với mặt phẳng hình chiếu (ra một đoạn thẳng).
- Hình chiếu đứng suy biến thành đoạn thẳng dài 2R nằm trên α1 – trùng vết đứng mα của mặt phẳng (tính tích tụ).
- Hình chiếu bằng là elip: trục dài = 2R là hình chiếu của đường kính vuông góc với Π1 (nằm theo đường dóng); trục ngắn = 2R·cos φ là hình chiếu của đường kính song song Π1.
- φ = 0: mặt phẳng bằng, hình chiếu bằng là đường tròn thật. φ = 90°: mặt phẳng cạnh, elip dẹt thành đoạn thẳng.
4Đường xoắn ốc trụ – đường cong của ren và mũi khoan
Một điểm vừa quay đều quanh trục, vừa tịnh tiến đều dọc trục vạch ra đường xoắn ốc trụ. Sau một vòng quay điểm đi được một đoạn bằng bước xoắn p. Đó chính là bước ren.
5Bốn mặt cong thường gặp
Chọn mặt, xoay để nhìn mọi phía, rồi gập Π2 để thấy hình chiếu của nó trên đồ thức. Nét đậm là phần mặt quay về phía người nhìn, nét mờ là phần khuất.
| Mặt | Tạo thành | Hình chiếu khi trục ⊥ Π2 | Đường phụ để tìm điểm |
|---|---|---|---|
| Nón tròn xoay | Đường thẳng quay quanh trục, cắt trục tại đỉnh S | Đứng: tam giác cân. Bằng: đường tròn | Đường sinh qua S, hoặc vĩ tuyến |
| Trụ tròn xoay | Đường thẳng song song trục quay quanh trục | Đứng: hình chữ nhật. Bằng: đường tròn (tích tụ) | Hình chiếu bằng tích tụ – dóng thẳng |
| Cầu | Đường tròn quay quanh đường kính | Cả hai: đường tròn bán kính R | Vĩ tuyến bằng hoặc đường tròn mặt |
| Xuyến | Đường tròn quay quanh trục nằm trong mặt phẳng của nó, không qua tâm | Đứng: hai đường tròn kinh tuyến (nửa trong khuất – nét đứt) + hai tiếp tuyến chung. Bằng: hai đường tròn đồng tâm R ± r | Vĩ tuyến |
6Đường bao và quy tắc thấy – khuất
Trên hình chiếu đứng, đường bao là hình chiếu của những đường sinh mà tại đó tia chiếu tiếp xúc với mặt – gọi là đường sinh biên. Đường bao chia mặt làm nửa trước (thấy) và nửa sau (khuất). Tương tự với hình chiếu bằng: nửa trên thấy, nửa dưới khuất.
7Điểm thuộc mặt cong – nguyên tắc chung
Một điểm thuộc mặt khi và chỉ khi nó thuộc một đường nằm trên mặt. Vì vậy để tìm hình chiếu còn lại của điểm, ta vẽ qua điểm đó một đường của mặt có hai hình chiếu dễ vẽ (đường thẳng hoặc đường tròn có hình chiếu là đường tròn/đoạn thẳng), tìm hình chiếu còn lại của đường, rồi dóng.
Nối S1M1, kéo dài cắt đáy tại 11; dóng 11 xuống đường tròn đáy được 12; nối S212; dóng M1 xuống gặp S212 tại M2.
Qua M1 kẻ đường ngang cắt đường bao tại 21: đó là hình chiếu đứng của vĩ tuyến qua M. Bán kính vĩ tuyến r đo từ trục tới 21. Vẽ đường tròn tâm O2 bán kính r; dóng M1 xuống cắt đường tròn tại M2.
8Bài giải mẫu – quy trình trước, giảng từng bước sau
Nét cam là nét vừa vẽ ở bước đó. Điểm khuất được ghi tên trong ngoặc, ví dụ (N1); nét khuất vẽ đứt. Bấm nút 3D để thấy điểm nằm ở đâu trên mặt.
9Thí nghiệm ảo – mặt phẳng cắt mặt nón
Mặt phẳng chiếu đứng α đi qua một điểm cố định trên trục nón. Kéo góc β của α với mặt phẳng bằng và xem giao tuyến đổi dạng: đường tròn → elip → parabol → hyperbol. Mốc chuyển là khi α song song với một đường sinh (β bằng góc đáy nón).
10Những lỗi làm mất điểm
- Vẽ elip "bằng tay" không có điểm dựng. Phải dựng tối thiểu hai trục và các điểm đặc biệt (trên đường bao, trên trục), rồi mới nối trơn.
- Lấy đường bao của hình chiếu này đem dóng sang hình chiếu kia. Đường bao đứng của nón trục đứng có hình chiếu bằng là đường kính nằm ngang, không phải đường tròn đáy.
- Chọn sai nghiệm. Quên xét điểm cho thấy hay khuất nên lấy nhầm nửa trước/nửa sau.
- Quên xét thấy – khuất của đường giao. Phần giao tuyến nằm ở nửa khuất phải vẽ nét đứt; điểm đổi thấy – khuất luôn nằm trên đường bao.
- Chọn mặt phẳng phụ trợ cắt mặt cong theo đường phức tạp. Với nón trục đứng, mặt phẳng phụ trợ bằng (cho vĩ tuyến tròn) hoặc qua đỉnh (cho đường sinh) – không dùng mặt phẳng cắt ra elip.
- Mặt trụ chiếu bằng: tìm hình chiếu bằng bằng vĩ tuyến. Thừa và dễ sai – hình chiếu bằng mọi điểm đã nằm sẵn trên đường tròn đáy.
11Trắc nghiệm nhanh
12Tự luyện – 5 dạng, mỗi dạng 3 bài
Chạm lên hình để đặt điểm (hút vào lưới 2,5 mm, mỗi ô lưới 5 mm), bấm Kiểm tra. Đường phụ trên hình bài tập đã được dựng sẵn một phần; phần còn lại tự dựng trên giấy nháp rồi đặt kết quả.