← Khóa Hình học họa hìnhCVTECH ACADEMY
CVTECH ACADEMY · KHÓA HÌNH HỌC HỌA HÌNH

Bài 5. Đa diện – biểu diễn, thấy khuất, thiết diện, giao điểm

Hình chóp, lăng trụ là "bộ khung" của hầu hết chi tiết máy: khối V, đai ốc lục giác, then, phễu. Bài này dạy đọc và vẽ chúng trên đồ thức, cắt chúng bằng mặt phẳng và tìm chỗ một đường thẳng xuyên qua chúng.

Khối 3D xoay được, gập thành đồ thứcMặt phẳng cắt có thanh trượt5 bài giải mẫu từng bước10 câu trắc nghiệm15 bài tự luyện vẽ trên app

0Lộ trình khóa học

Bài 5 bám theo Chương 5 "Đa diện" của sách Bài tập Hình học họa hình (Vũ Hoàng Thái). Bài giải mẫu theo trình tự Phân tích → Dựng hình → Biện luận của sách Phương pháp giải các bài toán Hình học họa hình (Phạm Văn Nhuần, các bài 45, 60, 71).

1Đa diện ở quanh ta

Đa diện là khối giới hạn bởi các đa giác phẳng gọi là mặt; giao của hai mặt kề nhau là cạnh, giao của các cạnh là đỉnh. Hai loại gặp nhiều nhất là hình chóp (các cạnh bên đồng quy tại đỉnh S) và lăng trụ (các cạnh bên song song).

2Tư duy 4 bước cho bài đa diện

Mọi bài đa diện quy về các bài toán đã biết ở Bài 2, 3: điểm thuộc đường thẳng, điểm thuộc mặt phẳng, giao điểm đường thẳng với mặt phẳng. Đa diện chỉ là "nhiều mặt phẳng ghép lại".

Biểu diễn = vẽ đỉnh rồi nối cạnhĐa diện được xác định hoàn toàn bởi các đỉnh. Vẽ đồ thức từng đỉnh, nối các cạnh trên cả hai hình chiếu.
Xét thấy – khuất từng hình chiếuĐường bao ngoài luôn thấy. Cạnh bên trong xét bằng cặp điểm trùng: hình chiếu đứng – điểm nào xa hơn (gần người nhìn) thì thấy; hình chiếu bằng – điểm nào cao hơn thì thấy.
Đưa về bài toán phẳngĐiểm trên mặt bên ⇒ điểm thuộc mặt phẳng. Thiết diện ⇒ giao điểm các cạnh với mặt phẳng cắt. Giao điểm với đường thẳng ⇒ dùng mặt phẳng phụ trợ.
Nối và kết luận thấy khuấtHai điểm chỉ được nối khi cùng nằm trên một mặt của đa diện. Đoạn nằm trên mặt thấy thì thấy, trên mặt khuất thì khuất.

3Biểu diễn đa diện – từ khối đặc đến đồ thức

Chọn một khối, xoay bằng tay rồi bấm "Gập thành đồ thức". Khối mờ dần, chỉ còn hai hình chiếu trên Π1 và Π2 – đó chính là bản vẽ. Nét khuất được vẽ đứt ngay trên các mặt phẳng hình chiếu.

Đồ thức của khối đang chọn:
Hình chóp S.ABC…: một đáy là đa giác, các mặt bên là tam giác chung đỉnh S. Trên đồ thức chỉ cần đồ thức của đỉnh S và các đỉnh đáy.
Lăng trụ: hai đáy bằng nhau, các cạnh bên song song và bằng nhau. Lăng trụ chiếu bằng (cạnh bên ⊥ Π2) có hình chiếu bằng suy biến thành đa giác đáy – mỗi mặt bên chiếu thành một đoạn thẳng. Đây là "tính tích tụ", sẽ dùng rất nhiều.

4Xét thấy – khuất bằng cặp điểm trùng

Nhìn hình chiếu đứng tức là đứng phía trước Π1 nhìn vào; nhìn hình chiếu bằng tức là đứng phía trên nhìn xuống. Hai cạnh chéo nhau có hình chiếu cắt nhau thì một cạnh che cạnh kia.

Quy tắc 1 – đường bao luôn thấy. Các cạnh tạo nên chu vi ngoài cùng của hình chiếu không bao giờ bị che.
Quy tắc 2 – điểm trùng. Lấy điểm 1, 2 trên hai cạnh có hình chiếu đứng trùng nhau (11 ≡ 21). Dóng xuống hình chiếu bằng: điểm nào có độ xa lớn hơn (hình chiếu bằng ở thấp hơn trên hình vẽ) thì cạnh chứa nó thấy trên hình chiếu đứng. Với hình chiếu bằng thì so độ cao.
Quy tắc 3 – mặt quay về phía người nhìn. Một mặt quay về phía người nhìn thì mọi cạnh của nó thấy. Cạnh chỉ khuất khi cả hai mặt chứa nó đều quay lưng lại. Hai cạnh kề nhau có một đỉnh chung nằm trong đường bao cùng thấy hoặc cùng khuất. Quy tắc này giúp kiểm tra nhanh kết quả của Quy tắc 2.

5Điểm trên mặt đa diện

Mặt bên là một mảnh mặt phẳng, nên lấy điểm trên mặt bên giống hệt lấy điểm trên mặt phẳng: cho điểm nằm trên một đường thẳng của mặt, rồi dùng tính liên thuộc. Với hình chóp, đường tiện nhất là đường đi qua đỉnh S; với lăng trụ, là đường song song cạnh bên.

Lăng trụ chiếu bằng – không cần đường phụ. Mặt bên chiếu thành một đoạn trên hình chiếu bằng, nên hình chiếu bằng của điểm trên mặt bên nằm ngay trên đoạn đó: chỉ cần dóng thẳng. Đây là cách "lợi dụng tính tích tụ".

6Thiết diện – mặt phẳng cắt đa diện

Giao của mặt phẳng với đa diện là một đa giác phẳng, đỉnh là giao điểm của các cạnh với mặt phẳng. Kéo thanh trượt để di chuyển mặt phẳng chiếu đứng α và xem thiết diện đổi từ tam giác sang tứ giác.

Vì sao chọn mặt phẳng chiếu? Mặt phẳng chiếu đứng có hình chiếu đứng suy biến thành đường thẳng α1. Mọi điểm của thiết diện nằm trên α1 ⇒ hình chiếu đứng của thiết diện có sẵn, chỉ việc dóng xuống. Với mặt phẳng ở vị trí tổng quát, người ta thường đổi mặt phẳng hình chiếu (Bài 4) để nó thành mặt phẳng chiếu, hoặc tìm từng giao điểm cạnh – mặt phẳng.

7Giao điểm của đường thẳng với đa diện

Đường thẳng xuyên qua khối lồi tại hai điểm: điểm vào I và điểm ra K. Cách tìm: dựng một mặt phẳng phụ trợ σ chứa đường thẳng d (thường chọn mặt phẳng chiếu để σ1 ≡ d1), tìm thiết diện của σ với khối, thiết diện cắt d ở đâu thì đó là I, K.

Thấy khuất của đường thẳng: đoạn IK nằm trong khối – không vẽ. Phần ngoài khối: gần I thì cùng thấy/khuất với mặt chứa I; tương tự với K; phần ra khỏi đường bao thì luôn thấy.

8Bài giải mẫu – quy trình trước, giảng từng bước sau

Năm dạng bài của Chương 5. Nét cam là nét vừa vẽ ở bước đó. Nét đứt là nét khuất. Số liệu đặt mới; mọi giao điểm đều được tính chính xác từ mô hình 3D.

9Thí nghiệm ảo – xưởng cắt đa diện

Chọn khối, chọn loại mặt phẳng cắt, kéo vị trí và độ nghiêng. Đồ thức bên dưới tự vẽ lại thiết diện và tự xét thấy khuất.

10Những lỗi làm mất điểm

11Trắc nghiệm nhanh

12Tự luyện – 5 dạng, mỗi dạng 3 bài

Bài vẽ: chạm lên hình để đặt điểm theo thứ tự yêu cầu (hút vào lưới 2,5 mm, ô lưới 5 mm), rồi bấm Kiểm tra. Sai thì xem gợi ý, xóa và đặt lại.