← Khóa Hình học họa hìnhCVTECH ACADEMY
CVTECH ACADEMY · KHÓA HÌNH HỌC HỌA HÌNH

Bài 4. Các phép biến đổi hình chiếu

Đổi chỗ đứng nhìn để vật hiện đúng kích thước thật: thay mặt phẳng hình chiếu, xoay quanh trục chiếu, xoay quanh đường bằng – chìa khóa của mọi bài toán đo độ dài, góc, khoảng cách.

3D: dựng và gập Π44 bài toán cơ bản6 bài giải mẫu từng bước10 câu trắc nghiệm18 bài tự luyện

0Lộ trình khóa học

Bài này tương ứng Chương 4 sách Bài tập Hình học họa hình (Vũ Hoàng Thái) và các bài dùng phép thay mặt phẳng, phép xoay trong sách Phương pháp giải các bài toán Hình học họa hình (Phạm Văn Nhuần).

1Vì sao phải biến đổi hình chiếu?

Ở Bài 2, Bài 3 ta thấy: đoạn thẳng xiên, tam giác nằm nghiêng thì hình chiếu bị co ngắn, méo đi. Không đo được gì trên đó. Biến đổi hình chiếu là đặt lại "góc nhìn" sao cho vật song song (hoặc vuông góc) với mặt phẳng hình chiếu – lúc đó kích thước thật, góc thật hiện ra ngay trên giấy.

2Tư duy: vị trí đặc biệt cho ra số đo thật

Mọi bài toán lượng (độ dài, góc, khoảng cách, độ lớn thật) đều quy về một câu hỏi: cần đưa yếu tố nào về vị trí đặc biệt nào?

Muốn biếtĐưa về vị tríKhi đó trên hình chiếu thấy
Độ dài thật đoạn AB, góc của AB với mặt phẳng hình chiếuAB thành đường đồng mức (song song mặt phẳng hình chiếu)Hình chiếu = độ dài thật
Khoảng cách từ điểm đến đường thẳng, giữa hai đường song songĐường thẳng thành đường thẳng chiếuĐường thẳng suy biến thành một điểm
Khoảng cách từ điểm đến mặt phẳng, góc của mặt phẳng với Π1 hoặc Π2Mặt phẳng thành mặt phẳng chiếuMặt phẳng suy biến thành một đường thẳng
Độ lớn thật của tam giác, đa giác, góc giữa hai đường cắt nhauMặt phẳng thành mặt phẳng đồng mứcHình chiếu = hình thật
Phân tíchXác định yếu tố cần đưa về vị trí đặc biệt và vị trí đó là gì (bảng trên).
Chọn phép biến đổiThay mặt phẳng hình chiếu (giữ vật, đổi mặt phẳng) hoặc xoay (giữ mặt phẳng, xoay vật). Một lần hay hai lần?
Dựng hìnhVẽ trục mới đúng phương, dóng điểm theo quy tắc "khoảng cách giữ nguyên".
Đọc kết quả và đưa vềĐo trên hình mới; nếu đề hỏi vị trí điểm thì dóng ngược về đồ thức ban đầu.

3Thay mặt phẳng hình chiếu – dựng Π4 rồi gập xuống

Giữ nguyên vật và mặt phẳng Π2, bỏ Π1, dựng mặt phẳng đứng mới Π4 ⊥ Π2 theo phương tùy chọn. Giao tuyến của Π4 với Π2 là trục mới x'. Chiếu đoạn AB lên Π4 rồi gập Π4 quanh x' xuống trùng Π2. Kéo thanh "Phương trục x'" để xoay Π4; bấm "Gập Π4" để xem nó nằm xuống.

Đồ thức tương ứng – hệ cũ (Π1, Π2) và hệ mới (Π2, Π4):
Quy tắc vàng của phép thay mặt phẳng hình chiếu đứng (Π1 → Π4, giữ Π2):
  1. Hình chiếu bằng giữ nguyên: A2 không đổi.
  2. Đường dóng mới A2A4 vuông góc trục mới x'.
  3. Độ cao giữ nguyên: khoảng cách từ A4 tới x' bằng khoảng cách từ A1 tới x (cùng phía "dương" của mặt phẳng đứng).
Thay mặt phẳng hình chiếu bằng thì ngược lại: giữ A1, Π4 ⊥ Π1, độ xa giữ nguyên. Sách Thái ký hiệu hệ mới là π2/π1' và hình chiếu mới là A'1; bài này dùng Π4, A4 (rồi Π5, A5 cho lần thay thứ hai) để khỏi lẫn.

4Bốn bài toán cơ bản của phép thay mặt phẳng

Mọi bài toán lượng phức tạp đều là tổ hợp của bốn bài toán dưới đây. Chọn trục mới thế nào là điều cần thuộc.

Bài toánSố lần thayChọn trục mới
1. Đường thẳng → đường đồng mức1x' // A2B2 (hoặc // A1B1)
2. Đường thẳng → đường thẳng chiếu2 (1 nếu đã là đường đồng mức)Lần 1 như bài 1; lần 2: x'' ⊥ hình chiếu thật A4B4
3. Mặt phẳng → mặt phẳng chiếu1Thay Π1: x' ⊥ h2 (h là đường bằng của mặt phẳng); hoặc thay Π2: x' ⊥ f1 (f là đường mặt)
4. Mặt phẳng → mặt phẳng đồng mức2 (1 nếu đã là mặt phẳng chiếu)Lần 1 như bài 3; lần 2: x'' // đường thẳng suy biến của mặt phẳng

5Xoay quanh trục chiếu – giữ mặt phẳng, xoay vật

Cách thứ hai: không đổi mặt phẳng hình chiếu mà xoay vật quanh một trục vuông góc với Π2 (trục chiếu bằng). Mỗi điểm vạch một đường tròn nằm ngang: hình chiếu bằng chạy trên cung tròn, hình chiếu đứng chạy trên đường thẳng song song trục x (độ cao không đổi). Kéo thanh để xoay B quanh trục t qua A.

Ghi nhớ: trục chiếu bằng ⇒ hình chiếu bằng là đường tròn, hình chiếu đứng là đường // x. Trục chiếu đứng thì đổi vai: hình chiếu đứng chạy trên đường tròn, hình chiếu bằng chạy // x. Sách Thái gọi trường hợp tổng quát hơn là dời hình song song với mặt phẳng hình chiếu: hình chiếu trên mặt phẳng đó giữ nguyên hình dạng, chỉ đổi vị trí.

6Xoay quanh đường bằng – đặt tam giác nằm ngang

Muốn thấy độ lớn thật của tam giác ABC chỉ bằng một lần biến đổi: xoay mặt phẳng tam giác quanh một đường bằng h của chính nó cho tới khi mặt phẳng nằm ngang (song song Π2). Quan sát hình chiếu bằng của C: nó chạy trên một đường thẳng vuông góc với h2, không phải đường tròn.

Vì sao C2 chạy thẳng? C quay trên đường tròn nằm trong mặt phẳng vuông góc với h. Vì h nằm ngang nên mặt phẳng đó là mặt phẳng chiếu bằng – mọi điểm của nó có hình chiếu bằng nằm trên một đường thẳng ⊥ h2. Bán kính xoay thật R = OC là cạnh huyền của tam giác vuông có một cạnh O2C2, cạnh kia là hiệu độ cao giữa C và h (phương pháp tam giác vuông của Bài 2). Khi tam giác nằm ngang, C'2 cách O2 đúng bằng R.
Gập mặt phẳng là trường hợp riêng: xoay mặt phẳng quanh vết bằng của nó (một đường bằng có độ cao 0) cho tới khi nằm trùng Π2. Sách Thái dùng cách này để vẽ phân giác của góc giữa hai vết (Ví dụ 6 Chương 4). Tương tự có thể xoay quanh đường mặt để đặt mặt phẳng song song Π1: khi đó hình chiếu đứng của điểm chạy trên đường ⊥ f1.

7Phương pháp chiếu phụ (giới thiệu)

Thay vì chiếu vuông góc lên Π1, Π2, ta chiếu cả hình theo một hướng tự chọn (chiếu song song) hoặc từ một tâm tự chọn (chiếu xuyên tâm) lên một mặt phẳng phụ – thường là Π1, Π2 hoặc mặt phẳng phân giác II. Chọn hướng chiếu song song với một đường thẳng của bài thì đường ấy suy biến thành điểm, nhiều bài giao điểm, giao tuyến trở nên rất gọn. Sách Thái dùng cách này ở các bài 4.17–4.20; khóa học sẽ dùng lại ở Bài 7 (Bài toán vị trí).
Đối chiếu thêm: P. Ledneczki, Descriptive Geometry 1 (ĐH BME Budapest) – mục auxiliary projection và rotation, trong gói giáo trình công khai.

8Bài giải mẫu – quy trình trước, giảng từng bước sau

Sáu dạng, mỗi dạng một bài giải mẫu. Nét cam là nét vừa vẽ ở bước đó; mọi đường dóng, cung tròn được giữ lại như bài làm trên giấy. Số liệu đặt mới theo đúng các dạng trong hai giáo trình.

9Thí nghiệm ảo – thay hai lần liên tiếp

Đoạn AB được thay mặt phẳng hai lần. Kéo phương của x' và x'' để thấy: A4B4 dài nhất (bằng độ dài thật) khi x' // A2B2; A5B5 co lại thành một điểm khi x'' ⊥ A4B4.

10Những lỗi làm mất điểm

11Trắc nghiệm nhanh

12Tự luyện – 6 dạng, mỗi dạng 3 bài

Các điểm đánh dấu P, Q, R, S là những vị trí "ứng viên" – trong đó chỉ một điểm đúng, các điểm còn lại là kết quả của những lỗi hay gặp. Chọn đáp án rồi xem lời giải có hình.