0Lộ trình khóa học
Bài này tương ứng Chương 4 sách Bài tập Hình học họa hình (Vũ Hoàng Thái) và các bài dùng phép thay mặt phẳng, phép xoay trong sách Phương pháp giải các bài toán Hình học họa hình (Phạm Văn Nhuần).
1Vì sao phải biến đổi hình chiếu?
Ở Bài 2, Bài 3 ta thấy: đoạn thẳng xiên, tam giác nằm nghiêng thì hình chiếu bị co ngắn, méo đi. Không đo được gì trên đó. Biến đổi hình chiếu là đặt lại "góc nhìn" sao cho vật song song (hoặc vuông góc) với mặt phẳng hình chiếu – lúc đó kích thước thật, góc thật hiện ra ngay trên giấy.
2Tư duy: vị trí đặc biệt cho ra số đo thật
Mọi bài toán lượng (độ dài, góc, khoảng cách, độ lớn thật) đều quy về một câu hỏi: cần đưa yếu tố nào về vị trí đặc biệt nào?
| Muốn biết | Đưa về vị trí | Khi đó trên hình chiếu thấy |
|---|---|---|
| Độ dài thật đoạn AB, góc của AB với mặt phẳng hình chiếu | AB thành đường đồng mức (song song mặt phẳng hình chiếu) | Hình chiếu = độ dài thật |
| Khoảng cách từ điểm đến đường thẳng, giữa hai đường song song | Đường thẳng thành đường thẳng chiếu | Đường thẳng suy biến thành một điểm |
| Khoảng cách từ điểm đến mặt phẳng, góc của mặt phẳng với Π1 hoặc Π2 | Mặt phẳng thành mặt phẳng chiếu | Mặt phẳng suy biến thành một đường thẳng |
| Độ lớn thật của tam giác, đa giác, góc giữa hai đường cắt nhau | Mặt phẳng thành mặt phẳng đồng mức | Hình chiếu = hình thật |
3Thay mặt phẳng hình chiếu – dựng Π4 rồi gập xuống
Giữ nguyên vật và mặt phẳng Π2, bỏ Π1, dựng mặt phẳng đứng mới Π4 ⊥ Π2 theo phương tùy chọn. Giao tuyến của Π4 với Π2 là trục mới x'. Chiếu đoạn AB lên Π4 rồi gập Π4 quanh x' xuống trùng Π2. Kéo thanh "Phương trục x'" để xoay Π4; bấm "Gập Π4" để xem nó nằm xuống.
- Hình chiếu bằng giữ nguyên: A2 không đổi.
- Đường dóng mới A2A4 vuông góc trục mới x'.
- Độ cao giữ nguyên: khoảng cách từ A4 tới x' bằng khoảng cách từ A1 tới x (cùng phía "dương" của mặt phẳng đứng).
4Bốn bài toán cơ bản của phép thay mặt phẳng
Mọi bài toán lượng phức tạp đều là tổ hợp của bốn bài toán dưới đây. Chọn trục mới thế nào là điều cần thuộc.
| Bài toán | Số lần thay | Chọn trục mới |
|---|---|---|
| 1. Đường thẳng → đường đồng mức | 1 | x' // A2B2 (hoặc // A1B1) |
| 2. Đường thẳng → đường thẳng chiếu | 2 (1 nếu đã là đường đồng mức) | Lần 1 như bài 1; lần 2: x'' ⊥ hình chiếu thật A4B4 |
| 3. Mặt phẳng → mặt phẳng chiếu | 1 | Thay Π1: x' ⊥ h2 (h là đường bằng của mặt phẳng); hoặc thay Π2: x' ⊥ f1 (f là đường mặt) |
| 4. Mặt phẳng → mặt phẳng đồng mức | 2 (1 nếu đã là mặt phẳng chiếu) | Lần 1 như bài 3; lần 2: x'' // đường thẳng suy biến của mặt phẳng |
5Xoay quanh trục chiếu – giữ mặt phẳng, xoay vật
Cách thứ hai: không đổi mặt phẳng hình chiếu mà xoay vật quanh một trục vuông góc với Π2 (trục chiếu bằng). Mỗi điểm vạch một đường tròn nằm ngang: hình chiếu bằng chạy trên cung tròn, hình chiếu đứng chạy trên đường thẳng song song trục x (độ cao không đổi). Kéo thanh để xoay B quanh trục t qua A.
6Xoay quanh đường bằng – đặt tam giác nằm ngang
Muốn thấy độ lớn thật của tam giác ABC chỉ bằng một lần biến đổi: xoay mặt phẳng tam giác quanh một đường bằng h của chính nó cho tới khi mặt phẳng nằm ngang (song song Π2). Quan sát hình chiếu bằng của C: nó chạy trên một đường thẳng vuông góc với h2, không phải đường tròn.
7Phương pháp chiếu phụ (giới thiệu)
8Bài giải mẫu – quy trình trước, giảng từng bước sau
Sáu dạng, mỗi dạng một bài giải mẫu. Nét cam là nét vừa vẽ ở bước đó; mọi đường dóng, cung tròn được giữ lại như bài làm trên giấy. Số liệu đặt mới theo đúng các dạng trong hai giáo trình.
9Thí nghiệm ảo – thay hai lần liên tiếp
Đoạn AB được thay mặt phẳng hai lần. Kéo phương của x' và x'' để thấy: A4B4 dài nhất (bằng độ dài thật) khi x' // A2B2; A5B5 co lại thành một điểm khi x'' ⊥ A4B4.
10Những lỗi làm mất điểm
- Lấy nhầm khoảng cách. Thay Π1 (giữ A2) thì mang độ cao (A1Ax) sang; thay Π2 (giữ A1) thì mang độ xa (A2Ax). Lần thay thứ hai: mang khoảng cách từ hình chiếu bị bỏ tới trục cũ.
- Đường dóng không vuông góc với trục mới. Dóng từ A2 sang A4 phải ⊥ x', không phải ⊥ x.
- Đặt A4 sai phía trục mới. Điểm có độ cao dương thì A4 nằm phía Π4; mọi điểm của bài phải đặt theo cùng một quy ước phía.
- Chọn trục mới song song "cho đẹp". Bài toán 1: x' // hình chiếu của đoạn thẳng; bài toán 3: x' ⊥ hình chiếu của đường bằng (đường mặt). Chọn sai phương thì không ra vị trí đặc biệt.
- Xoay quanh trục chiếu bằng mà cho hình chiếu đứng chạy trên đường tròn. Hình chiếu trên mặt phẳng vuông góc với trục mới là đường tròn; hình chiếu còn lại chạy // x.
- Xoay quanh đường bằng mà lấy bán kính O2C2. Đó chỉ là hình chiếu; bán kính thật phải dựng bằng tam giác vuông với hiệu độ cao.
11Trắc nghiệm nhanh
12Tự luyện – 6 dạng, mỗi dạng 3 bài
Các điểm đánh dấu P, Q, R, S là những vị trí "ứng viên" – trong đó chỉ một điểm đúng, các điểm còn lại là kết quả của những lỗi hay gặp. Chọn đáp án rồi xem lời giải có hình.