0Lộ trình khóa học
Lý thuyết bài này đi theo Bài 3 "Mặt phẳng" trong bài giảng Hình học họa hình của ThS Nguyễn Thị Thu Nga (ĐH Bách khoa Hà Nội); bài tập theo Chương 3 sách Vũ Hoàng Thái và các bài 14–27 sách Phạm Văn Nhuần.
1Mặt phẳng quanh ta
Mặt bàn máy, mái nhà, mặt vát của chi tiết, mặt nghiêng của khuôn: kỹ sư phải đọc được mặt phẳng đó nghiêng bao nhiêu, cắt chi tiết khác theo đường nào. Bài này cho đủ công cụ để làm việc đó trên giấy.
2Tư duy: không vẽ "tấm phẳng", chỉ vẽ cái xác định nó
Mặt phẳng kéo dài vô tận nên không vẽ được hình chiếu của nó như một điểm hay đoạn thẳng. Trên đồ thức, mặt phẳng được biểu diễn gián tiếp bằng các yếu tố xác định nó: ba điểm, hai đường thẳng, hay hai vết. Mọi bài toán sau đó quy về một câu hỏi duy nhất: điểm (đường) này có thuộc mặt phẳng không?
3Bốn cách cho mặt phẳng trên đồ thức
Ba điểm không thẳng hàng xác định một mặt phẳng. Từ đó suy ra bốn cách cho tương đương. Bài cho cách nào thì giải theo cách đó, nhưng khi cần có thể đổi: nối hai điểm thành đường, kẻ thêm đường qua điểm.
4Vết của mặt phẳng – nhìn trong không gian
Mặt phẳng α dưới đây cắt Π1 theo mα và cắt Π2 theo nα. Vì vết đứng nằm sẵn trong Π1 nên nó trùng hình chiếu đứng của chính nó; vết bằng nằm trong Π2 nên gập cùng Π2. Bấm "Gập thành đồ thức" để xem hai vết về đúng chỗ trên giấy.
- Vết đứng mα: hình chiếu đứng là chính nó, hình chiếu bằng nằm trên trục x.
- Vết bằng nα: hình chiếu bằng là chính nó, hình chiếu đứng nằm trên trục x.
- Thường chỉ vẽ mα và nα, cắt nhau tại αx ∈ x.
5Sáu mặt phẳng đặc biệt
Mặt phẳng vuông góc với một mặt phẳng hình chiếu gọi là mặt phẳng chiếu; song song với một mặt phẳng hình chiếu gọi là mặt phẳng đồng mức. Chọn từng loại để xem trong không gian và trên đồ thức.
| Mặt phẳng | Vị trí | Dấu hiệu trên đồ thức | Tính chất dùng khi giải |
|---|---|---|---|
| Chiếu đứng | ⊥ Π1 | nα ⊥ x; mα nghiêng | Mọi điểm có hình chiếu đứng trên mα (suy biến); góc (mα, x) = góc (α, Π2) |
| Chiếu bằng | ⊥ Π2 | mα ⊥ x; nα nghiêng | Mọi điểm có hình chiếu bằng trên nα; góc (nα, x) = góc (α, Π1) |
| Chiếu cạnh | ⊥ Π3 | mα // x, nα // x | Hình chiếu cạnh suy biến thành vết cạnh pα |
| Mặt phẳng bằng | // Π2 | chỉ có vết đứng, mα // x | Hình chiếu bằng của hình phẳng bằng hình thật |
| Mặt phẳng mặt | // Π1 | chỉ có vết bằng, nα // x | Hình chiếu đứng bằng hình thật |
| Mặt phẳng cạnh | // Π3 | mα, nα ⊥ x, thẳng hàng | Hình chiếu cạnh bằng hình thật |
6Bài toán liên thuộc – hai bài toán gốc
Mọi bài toán về mặt phẳng tổng quát đều quy về hai bài toán gốc dưới đây. Học thuộc hai câu "khẩu quyết" là giải được.
Khẩu quyết: l1 cắt hình chiếu đứng của hai đường đã có của mặt phẳng tại 11, 21 → dóng xuống được 12, 22 → l2 đi qua 12, 22. Nếu l1 song song hình chiếu đứng của một đường đã có (ví dụ l1 // b1) thì chỉ cần một điểm cắt, rồi kẻ l2 // b2.
Khẩu quyết: "gắn" K vào một đường l của mặt phẳng: kẻ l1 qua K1, tìm l2 bằng bài toán gốc 1, rồi dóng K1 xuống l2 được K2. Chọn l khéo (qua một đỉnh, hoặc là đường bằng) thì ít nét.
7Đường bằng, đường mặt và đường dốc nhất của mặt phẳng
Trong mỗi mặt phẳng có ba họ đường đặc biệt. Xoay mô hình để thấy đường dốc nhất d vuông góc với mọi đường bằng h – đó chính là đường giọt nước mưa chảy trên mái nhà.
8Giao tuyến hai mặt phẳng, giao điểm đường – mặt
- Một mặt là mặt phẳng chiếu: một hình chiếu của g có sẵn (trùng vết suy biến), hình chiếu kia tìm bằng bài toán liên thuộc.
- Cả hai cho bằng vết: M1 = mα ∩ mβ, N2 = nα ∩ nβ.
- Tổng quát: dùng hai mặt phẳng phụ trợ (thường là mặt phẳng chiếu) để tạo hai điểm chung.
- α là mặt phẳng chiếu: K có ngay trên hình chiếu suy biến.
- l là đường thẳng chiếu: một hình chiếu của K là điểm suy biến của l.
- Tổng quát – phương pháp mặt phẳng phụ trợ: lấy mặt phẳng chiếu φ chứa l; tìm g = φ ∩ α; K = l ∩ g.
Mô hình phương pháp mặt phẳng phụ trợ: mặt phẳng chiếu đứng φ (màu cam) chứa đường l, cắt tam giác ABC theo đoạn 1–2; giao điểm K nằm trên đoạn đó.
9Bài giải mẫu – quy trình trước, giảng từng bước sau
Mỗi dạng có khung quy trình giải dùng cho mọi bài tương tự. Nét cam là nét vừa vẽ ở bước đó; nét đứt là phần bị khuất. Số liệu đặt mới, dạng bài bám Chương 3 sách Thái và sách Nhuần.
10Thí nghiệm ảo – mặt phẳng cho bằng vết
Kéo các thanh để đổi vị trí αx, độ dốc hai vết và vị trí điểm K trên mặt phẳng. Quan sát: đường bằng qua K luôn có h1 // x và h2 // nα; khi mα dựng đứng thì α thành mặt phẳng chiếu bằng.
11Những lỗi làm mất điểm
- Lẫn vết đứng với vết bằng. Vết đứng mα là giao với Π1: tìm từ vết đứng của các đường thuộc mặt phẳng (điểm có độ xa bằng 0).
- Vẽ mα, nα không cắt nhau trên trục x. Hai vết của một mặt phẳng luôn gặp nhau tại αx ∈ x (hoặc cùng song song x). Không gặp nhau trên x là sai.
- Lấy một điểm "ước chừng" thuộc mặt phẳng. Điểm chỉ thuộc mặt phẳng khi nằm trên một đường của mặt phẳng – phải dựng đường đó, không được dóng thẳng.
- Đường bằng vẽ h2 // x. Đường bằng có h1 // x; h2 song song nα. Đường mặt thì ngược lại.
- Đo góc nghiêng ngay trên hình chiếu. Góc giữa d2 và trục x không phải góc nghiêng. Phải dựng tam giác vuông: cạnh hình chiếu bằng d2 và cạnh hiệu độ cao Δz.
- Giao điểm đường – mặt mà không có mặt phẳng phụ trợ. Giao của l1 với tam giác A1B1C1 không phải giao điểm. Phải có bước tìm giao tuyến phụ g.
12Trắc nghiệm nhanh
13Tự luyện – 6 dạng, mỗi dạng 3 bài
Bài vẽ: chạm lên hình để đặt điểm (điểm hút vào lưới 2,5 mm, mỗi ô 5 mm), bấm Kiểm tra. Nên dựng nháp ra giấy theo quy trình rồi mới đặt điểm. Lời giải có hình đầy đủ các nét dựng.