← Khóa Hình học họa hìnhCVTECH ACADEMY
CVTECH ACADEMY · KHÓA HÌNH HỌC HỌA HÌNH

Bài 3. Mặt phẳng

Cách cho mặt phẳng trên đồ thức, vết của mặt phẳng, các mặt phẳng đặc biệt, bài toán liên thuộc, đường bằng – đường dốc nhất, giao tuyến và giao điểm cơ bản.

Mô hình 3D xoay, gập6 bài giải mẫu từng bướcSa bàn mặt phẳng theo vết10 câu trắc nghiệm18 bài tự luyện vẽ trên app

0Lộ trình khóa học

Lý thuyết bài này đi theo Bài 3 "Mặt phẳng" trong bài giảng Hình học họa hình của ThS Nguyễn Thị Thu Nga (ĐH Bách khoa Hà Nội); bài tập theo Chương 3 sách Vũ Hoàng Thái và các bài 14–27 sách Phạm Văn Nhuần.

1Mặt phẳng quanh ta

Mặt bàn máy, mái nhà, mặt vát của chi tiết, mặt nghiêng của khuôn: kỹ sư phải đọc được mặt phẳng đó nghiêng bao nhiêu, cắt chi tiết khác theo đường nào. Bài này cho đủ công cụ để làm việc đó trên giấy.

2Tư duy: không vẽ "tấm phẳng", chỉ vẽ cái xác định nó

Mặt phẳng kéo dài vô tận nên không vẽ được hình chiếu của nó như một điểm hay đoạn thẳng. Trên đồ thức, mặt phẳng được biểu diễn gián tiếp bằng các yếu tố xác định nó: ba điểm, hai đường thẳng, hay hai vết. Mọi bài toán sau đó quy về một câu hỏi duy nhất: điểm (đường) này có thuộc mặt phẳng không?

Đọc mặt phẳng được cho bằng gìBa điểm, điểm và đường, hai đường cắt nhau, hai đường song song hay hai vết. Từ cách cho này đổi sang cách cho khác được.
Nhận dạng mặt phẳng đặc biệtCó hình chiếu nào suy biến thành đường thẳng không? Nếu có, bài toán dễ đi một nửa.
Dùng quy tắc liên thuộcĐường thuộc mặt phẳng khi đi qua hai điểm của mặt phẳng; điểm thuộc mặt phẳng khi nằm trên một đường của mặt phẳng.
Phân tích → Dựng hình → Biện luậnGiao tuyến cần hai điểm chung; giao điểm đường – mặt cần một mặt phẳng phụ trợ chứa đường.

3Bốn cách cho mặt phẳng trên đồ thức

Ba điểm không thẳng hàng xác định một mặt phẳng. Từ đó suy ra bốn cách cho tương đương. Bài cho cách nào thì giải theo cách đó, nhưng khi cần có thể đổi: nối hai điểm thành đường, kẻ thêm đường qua điểm.

Cách thứ năm – cho bằng vết. Một mặt phẳng tổng quát cắt Π1 theo vết đứng mα và cắt Π2 theo vết bằng nα. Hai vết là hai đường thẳng cắt nhau tại điểm αx trên trục x (hoặc cùng song song với x). Đây là cách cho gọn nhất và hay gặp trong đề thi.

4Vết của mặt phẳng – nhìn trong không gian

Mặt phẳng α dưới đây cắt Π1 theo mα và cắt Π2 theo nα. Vì vết đứng nằm sẵn trong Π1 nên nó trùng hình chiếu đứng của chính nó; vết bằng nằm trong Π2 nên gập cùng Π2. Bấm "Gập thành đồ thức" để xem hai vết về đúng chỗ trên giấy.

Trên đồ thức
  • Vết đứng mα: hình chiếu đứng là chính nó, hình chiếu bằng nằm trên trục x.
  • Vết bằng nα: hình chiếu bằng là chính nó, hình chiếu đứng nằm trên trục x.
  • Thường chỉ vẽ mα và nα, cắt nhau tại αx ∈ x.
Chú ý ký hiệu. Bài giảng ĐHBK và sách Phạm Văn Nhuần dùng m – vết đứng, n – vết bằng; khóa học dùng thống nhất ký hiệu này. Sách Vũ Hoàng Thái viết ngược lại (m là vết bằng, n là vết đứng). Khi làm đề, đọc kỹ đề quy ước thế nào.
Đường thẳng thuộc mặt phẳng thì vết của đường nằm trên vết cùng tên của mặt phẳng. Đây là chìa khóa để tìm vết của mặt phẳng khi biết hai đường của nó (Bài mẫu 1), và để vẽ đường thuộc mặt phẳng cho bằng vết.

5Sáu mặt phẳng đặc biệt

Mặt phẳng vuông góc với một mặt phẳng hình chiếu gọi là mặt phẳng chiếu; song song với một mặt phẳng hình chiếu gọi là mặt phẳng đồng mức. Chọn từng loại để xem trong không gian và trên đồ thức.

Mặt phẳngVị tríDấu hiệu trên đồ thứcTính chất dùng khi giải
Chiếu đứng⊥ Π1nα ⊥ x; mα nghiêngMọi điểm có hình chiếu đứng trên mα (suy biến); góc (mα, x) = góc (α, Π2)
Chiếu bằng⊥ Π2mα ⊥ x; nα nghiêngMọi điểm có hình chiếu bằng trên nα; góc (nα, x) = góc (α, Π1)
Chiếu cạnh⊥ Π3mα // x, nα // xHình chiếu cạnh suy biến thành vết cạnh pα
Mặt phẳng bằng// Π2chỉ có vết đứng, mα // xHình chiếu bằng của hình phẳng bằng hình thật
Mặt phẳng mặt// Π1chỉ có vết bằng, nα // xHình chiếu đứng bằng hình thật
Mặt phẳng cạnh// Π3mα, nα ⊥ x, thẳng hàngHình chiếu cạnh bằng hình thật
Mặt phẳng đồng mức cũng là mặt phẳng chiếu: mặt phẳng bằng vuông góc với Π1 (nên là mặt phẳng chiếu đứng), mặt phẳng mặt vuông góc với Π2, mặt phẳng cạnh vuông góc với cả Π1 lẫn Π2.

6Bài toán liên thuộc – hai bài toán gốc

Mọi bài toán về mặt phẳng tổng quát đều quy về hai bài toán gốc dưới đây. Học thuộc hai câu "khẩu quyết" là giải được.

Bài toán gốc 1 – đường thuộc mặt phẳng. Biết l1, tìm l2.
Khẩu quyết: l1 cắt hình chiếu đứng của hai đường đã có của mặt phẳng tại 11, 21 → dóng xuống được 12, 22 → l2 đi qua 12, 22. Nếu l1 song song hình chiếu đứng của một đường đã có (ví dụ l1 // b1) thì chỉ cần một điểm cắt, rồi kẻ l2 // b2.
Bài toán gốc 2 – điểm thuộc mặt phẳng. Biết K1, tìm K2.
Khẩu quyết: "gắn" K vào một đường l của mặt phẳng: kẻ l1 qua K1, tìm l2 bằng bài toán gốc 1, rồi dóng K1 xuống l2 được K2. Chọn l khéo (qua một đỉnh, hoặc là đường bằng) thì ít nét.

7Đường bằng, đường mặt và đường dốc nhất của mặt phẳng

Trong mỗi mặt phẳng có ba họ đường đặc biệt. Xoay mô hình để thấy đường dốc nhất d vuông góc với mọi đường bằng h – đó chính là đường giọt nước mưa chảy trên mái nhà.

Đường bằng hThuộc α và // Π2. Trên đồ thức: h1 // x; nếu α cho bằng vết thì h2 // nα. Mọi điểm trên h cùng độ cao.
Đường mặt fThuộc α và // Π1. Trên đồ thức: f2 // x; nếu α cho bằng vết thì f1 // mα. Mọi điểm trên f cùng độ xa.
Đường dốc nhất d (đối với Π2)Thuộc α và ⊥ h. Theo định lý hình chiếu góc vuông: d2 ⊥ h2 (⊥ nα). Góc giữa d và Π2 chính là góc nghiêng φ của mặt phẳng α với Π2.
Vì sao d2 ⊥ h2? Góc vuông giữa d và h có một cạnh (h) song song với Π2, nên khi chiếu lên Π2 góc vuông vẫn là góc vuông. Đây là định lý hình chiếu góc vuông đã học ở Bài 2. Tương tự, đường dốc nhất đối với Π1 có d1 ⊥ f1 và cho góc nghiêng của α với Π1.

8Giao tuyến hai mặt phẳng, giao điểm đường – mặt

Giao tuyến g = α ∩ β là đường thẳng nên chỉ cần hai điểm chung.
  • Một mặt là mặt phẳng chiếu: một hình chiếu của g có sẵn (trùng vết suy biến), hình chiếu kia tìm bằng bài toán liên thuộc.
  • Cả hai cho bằng vết: M1 = mα ∩ mβ, N2 = nα ∩ nβ.
  • Tổng quát: dùng hai mặt phẳng phụ trợ (thường là mặt phẳng chiếu) để tạo hai điểm chung.
Giao điểm K = l ∩ α
  • α là mặt phẳng chiếu: K có ngay trên hình chiếu suy biến.
  • l là đường thẳng chiếu: một hình chiếu của K là điểm suy biến của l.
  • Tổng quát – phương pháp mặt phẳng phụ trợ: lấy mặt phẳng chiếu φ chứa l; tìm g = φ ∩ α; K = l ∩ g.

Mô hình phương pháp mặt phẳng phụ trợ: mặt phẳng chiếu đứng φ (màu cam) chứa đường l, cắt tam giác ABC theo đoạn 1–2; giao điểm K nằm trên đoạn đó.

9Bài giải mẫu – quy trình trước, giảng từng bước sau

Mỗi dạng có khung quy trình giải dùng cho mọi bài tương tự. Nét cam là nét vừa vẽ ở bước đó; nét đứt là phần bị khuất. Số liệu đặt mới, dạng bài bám Chương 3 sách Thái và sách Nhuần.

10Thí nghiệm ảo – mặt phẳng cho bằng vết

Kéo các thanh để đổi vị trí αx, độ dốc hai vết và vị trí điểm K trên mặt phẳng. Quan sát: đường bằng qua K luôn có h1 // x và h2 // nα; khi mα dựng đứng thì α thành mặt phẳng chiếu bằng.

11Những lỗi làm mất điểm

12Trắc nghiệm nhanh

13Tự luyện – 6 dạng, mỗi dạng 3 bài

Bài vẽ: chạm lên hình để đặt điểm (điểm hút vào lưới 2,5 mm, mỗi ô 5 mm), bấm Kiểm tra. Nên dựng nháp ra giấy theo quy trình rồi mới đặt điểm. Lời giải có hình đầy đủ các nét dựng.