← Khóa Hình học họa hìnhCVTECH ACADEMY
CVTECH ACADEMY · KHÓA HÌNH HỌC HỌA HÌNH

Bài 2. Đường thẳng

Đường đặc biệt, độ dài thật bằng tam giác vuông, vết của đường thẳng, vị trí tương đối và định lý hình chiếu góc vuông – nền móng cho mọi bài toán lượng phía sau.

Mô hình 3D xoay, gập được7 bài giải mẫu từng bướcThí nghiệm ảo đường thẳng10 câu trắc nghiệm21 bài tự luyện

0Lộ trình khóa học

Bài 2 dùng toàn bộ kiến thức đồ thức của điểm ở Bài 1: một đường thẳng chỉ là hai điểm của nó.

1Đường thẳng trên bản vẽ thật

Thanh giằng của khung máy, đường ống dẫn dầu, dây cáp, trục khoan nghiêng… đều là đoạn thẳng trong không gian. Trên bản vẽ ta chỉ thấy hình chiếu của chúng – thường ngắn hơn thật. Muốn cắt ống đúng chiều dài hay khoan đúng góc, người kỹ thuật phải tìm được độ dài thật và góc nghiêng thật từ hai hình chiếu.

2Tư duy cho bài toán đường thẳng

Đường thẳng = hai điểmBiểu diễn đường thẳng bằng hai điểm A, B của nó: nối A1B1 được hình chiếu đứng, nối A2B2 được hình chiếu bằng.
Nhận dạng đườngNhìn hai hình chiếu so với trục x: song song x, vuông góc x hay xiên? Đường đặc biệt luôn có một hình chiếu "nói thật".
Không có hình chiếu nói thật thì dựng tam giác vuôngHình chiếu + hiệu độ cao (hoặc hiệu độ xa) là hai cạnh góc vuông; cạnh huyền là độ dài thật.
Liên thuộc và dóngĐiểm thuộc đường thì hình chiếu thuộc hình chiếu cùng tên và nằm trên cùng đường dóng – công cụ để tìm vết, giao điểm, xét vị trí tương đối.

3Đồ thức của đường thẳng

Chiếu hai điểm A, B lên Π1, Π2 rồi nối lại. Kéo thanh trượt gập Π2 để thấy đoạn A2B2 quay theo mặt phẳng và rơi xuống dưới trục x.

Ghi nhớ. Hình chiếu của đường thẳng (không phải đường chiếu) là đường thẳng. Hai hình chiếu bất kỳ a1, a2 (không vuông góc với trục x) luôn xác định đúng một đường thẳng a trong không gian. Ký hiệu: đường thẳng a có đồ thức (a1, a2); đoạn AB có đồ thức (A1B1, A2B2).

4Bảy kiểu đường thẳng – bấm để xem

Đường thẳng có vị trí đặc biệt khi nó song song hoặc vuông góc với một mặt phẳng hình chiếu. Chọn từng loại để xem trong không gian và trên đồ thức.

ĐườngSong song / vuông gócDấu hiệu trên đồ thứcHình chiếu "nói thật"
Đường bằng h// Π2h1 // xh2: độ dài thật, góc với x = góc β của h với Π1
Đường mặt f// Π1f2 // xf1: độ dài thật, góc với x = góc α của f với Π2
Đường cạnh p// Π3p1, p2 cùng ⊥ x trên một đường dóngp3: độ dài thật, góc với Oy, Oz
Đường chiếu đứng⊥ Π1hình chiếu đứng suy biến thành điểm; hình chiếu bằng ⊥ xhình chiếu bằng
Đường chiếu bằng⊥ Π2hình chiếu bằng là điểm; hình chiếu đứng ⊥ xhình chiếu đứng
Đường chiếu cạnh⊥ Π3 (// x)cả hai hình chiếu // xcả hai hình chiếu

5Điểm thuộc đường thẳng

Phép chiếu bảo tồn tính liên thuộc và tỉ số đơn (Bài 1). Hai tính chất này cho ta hai cách nhận biết một điểm có nằm trên đường thẳng hay không.

Đường thẳng thường. M ∈ AB ⇔ M1 ∈ A1B1 và M2 ∈ A2B2 (M1, M2 trên cùng đường dóng). Cho M1 thì chỉ việc dóng xuống cắt A2B2 là có M2.
Đường cạnh. Hai hình chiếu nằm trên cùng một đường dóng, nên phép dóng "vô dụng". Phải dùng thêm tỉ số: M ∈ AB ⇔ A1M1 : M1B1 = A2M2 : M2B2 (hoặc vẽ hình chiếu cạnh: M3 ∈ A3B3).

6Độ dài thật – phương pháp tam giác vuông

Đây là công cụ quan trọng nhất của chương. Trong mặt phẳng đứng chứa AB, kẻ qua A đường song song Π2 cắt đường chiếu của B tại K. Tam giác AKB vuông tại K, có AK = A2B2 (hình chiếu bằng) và KB = Δz (hiệu độ cao hai đầu). Kéo thanh trượt độ cao của B và xem tam giác thay đổi.

Tam giác dựng trên hình chiếu bằng
AB² = (A2B2)² + Δz²
Góc ở đầu A2 (kề cạnh hình chiếu bằng) là góc α giữa AB và Π2.
Tam giác dựng trên hình chiếu đứng
AB² = (A1B1)² + Δy²
Góc ở đầu A1 là góc β giữa AB và Π1. Hai cạnh huyền phải bằng nhau – cách tự kiểm tra rất tốt.
Bốn yếu tố, biết hai suy ra hai. Tam giác vuông có bốn yếu tố: hình chiếu, hiệu độ (Δz hoặc Δy), độ dài thật, góc nghiêng. Biết hai yếu tố bất kỳ là dựng được tam giác, suy ra hai yếu tố còn lại. Từ đó sinh ra bài toán thuận (Dạng 3) và bài toán ngược (Dạng 4).

7Vết của đường thẳng

Vết đứng M là giao điểm của đường thẳng với Π1 (độ xa bằng 0); vết bằng N là giao điểm với Π2 (độ cao bằng 0). Ở hai vết, đường thẳng "xuyên" qua mặt phẳng hình chiếu và đổi góc tư.

Cách tìm nhanh: d2 cắt trục x tại M2 → dóng lên d1 được M1 (vì M có độ xa 0). d1 cắt trục x tại N1 → dóng xuống d2 được N2 (vì N có độ cao 0). Lưu ý ký hiệu: khóa học theo quy ước của ĐH Bách khoa Hà Nội (M – vết đứng, N – vết bằng); sách Vũ Hoàng Thái ký hiệu ngược lại.

8Vị trí tương đối của hai đường thẳng

Tiêu chuẩn nhận biết (với đường không phải đường cạnh):
  • Cắt nhau ⇔ a1 × b1 và a2 × b2 là hai điểm nằm trên cùng một đường dóng (đó là hai hình chiếu của giao điểm).
  • Song song ⇔ a1 // b1 và a2 // b2.
  • Chéo nhau ⇔ không thỏa hai điều trên. Điểm a1 × b1 lúc này là hình chiếu trùng của hai điểm khác nhau – dùng để xét thấy, khuất.
Hai đường cạnh AB, CD (hình chiếu cùng tên luôn song song): nếu hai đường nằm trên hai đường dóng khác nhau thì chúng song song ⇔ AC và BD cắt nhau (hoặc song song) – tức bốn điểm đồng phẳng; hoặc vẽ hình chiếu cạnh xem A3B3 // C3D3.

9Định lý hình chiếu góc vuông

Góc vuông chỉ giữ nguyên là góc vuông trên hình chiếu khi ít nhất một cạnh song song với mặt phẳng hình chiếu (cạnh kia không vuông góc với mặt phẳng đó). Kéo các thanh để kiểm chứng.

Hệ quả dùng nhiều nhất: đường thẳng vuông góc với một đường bằng h thì hình chiếu bằng của nó vuông góc với h2; vuông góc với một đường mặt f thì hình chiếu đứng vuông góc với f1. Mọi bài "hạ đường vuông góc", "khoảng cách từ điểm tới đường" đều xuất phát từ đây.

10Bài giải mẫu – quy trình trước, giảng từng bước sau

Bảy dạng bài cốt lõi của chương. Mỗi bài theo trình tự Phân tích → Dựng hình → Biện luận; nét cam là nét vừa vẽ ở bước đó.

11Thí nghiệm ảo – sa bàn đường thẳng

Kéo tọa độ hai điểm A, B. Sa bàn tự nhận dạng loại đường, tìm hai vết, tính độ dài thật và hai góc nghiêng. Thử tạo một đường bằng, một đường cạnh, một đường đi qua trục x.

12Những lỗi làm mất điểm

13Trắc nghiệm nhanh

14Tự luyện – 7 dạng, mỗi dạng 3 bài

Bài vẽ: chạm lên hình để đặt điểm (hút vào lưới 2,5 mm, mỗi ô 5 mm), sai số cho phép khoảng 3 mm như khi vẽ tay bằng thước và compa. Bài chọn: đo trên hình hoặc tính rồi chọn.