← Khóa Hình học họa hìnhCVTECH ACADEMY
CVTECH ACADEMY · KHÓA HÌNH HỌC HỌA HÌNH

Bài 1. Điểm – phép chiếu và đồ thức

Từ một điểm trong không gian đến cặp hình chiếu A1, A2 trên giấy: hiểu thật chắc bước "gập mặt phẳng" thì cả môn học sẽ dễ.

Mô hình 3D xoay đượcGập Π2 thành đồ thức5 bài giải mẫu từng bước10 câu trắc nghiệm15 bài tự luyện vẽ trên app

0Lộ trình khóa học

Khóa học đi theo thứ tự chương của sách Bài tập Hình học họa hình (Vũ Hoàng Thái, NXB Giáo dục) và lấy phương pháp "Phân tích → Dựng hình → Biện luận" của sách Phương pháp giải các bài toán Hình học họa hình (Phạm Văn Nhuần, NXB Khoa học và Kỹ thuật) làm khung cho mọi bài giải mẫu.

1Môn học này để làm gì?

Hình học họa hình dạy cách biểu diễn một vật thể ba chiều lên tờ giấy phẳng, và đọc ngược từ tờ giấy ra vật thể. Mọi bản vẽ cơ khí, xây dựng đều dựa trên phương pháp này. Người thợ CNC nhìn bản vẽ hai, ba hình chiếu mà hình dung ra chi tiết chính là nhờ kỹ năng của môn học.

2Tư duy 4 bước cho mọi bài Hình họa

Sinh viên hay "vỡ" ở môn này vì cố học thuộc cách vẽ trên giấy. Cách học đúng là luôn đi qua không gian rồi mới xuống giấy.

Hình dung trong không gianĐiểm, đường, mặt nằm đâu so với hai mặt phẳng hình chiếu Π1 (đứng) và Π2 (bằng)?
Chiếu vuông gócTừ vật kẻ tia vuông góc tới từng mặt phẳng hình chiếu, được các hình chiếu.
Gập Π2 về trùng Π1Quay Π2 quanh trục x một góc 90°: hai hình chiếu cùng nằm trên một tờ giấy – đó là đồ thức.
Đọc ngược đồ thứcTừ đồ thức suy ra vị trí trong không gian. Bài toán nào cũng giải theo trình tự Phân tích (không gian) → Dựng hình (trên đồ thức) → Biện luận.

3Ba loại phép chiếu

Chiếu là "rọi đèn" lên vật để lấy bóng của nó trên mặt phẳng. Kéo thanh trượt để đưa tâm chiếu S ra xa dần. Khi S ở xa vô cùng, các tia chiếu song song với nhau.

Phép chiếuTia chiếuVí dụDùng ở đâu
Xuyên tâmCùng đi qua tâm SBóng dưới bóng đèn, ảnh chụpHình chiếu phối cảnh trong kiến trúc
Song songSong song với một hướng sBóng nắngHình chiếu trục đo (hình 3D trên bản vẽ)
Vuông gócSong song và vuông góc với mặt phẳng chiếuNắng giữa trưa đứng bóngToàn bộ môn học này và bản vẽ kỹ thuật
Định nghĩa phép chiếu. Cho tâm chiếu S, mặt phẳng hình chiếu P và điểm A. Đường thẳng SA gọi là tia chiếu; giao điểm A' của SA với P là hình chiếu của A từ S lên P. Nếu S ở xa vô cùng theo hướng l thì mọi tia chiếu song song với l: đó là phép chiếu song song.
Các tính chất được bảo tồn (đúng cho mọi phép chiếu dùng trong môn học):
  1. Hình chiếu của đường thẳng là đường thẳng (trừ khi đường thẳng trùng phương chiếu – khi đó suy biến thành điểm).
  2. Điểm thuộc đường thẳng thì hình chiếu của điểm thuộc hình chiếu của đường thẳng (tính liên thuộc).
  3. Phép chiếu song song giữ nguyên tỉ số đơn của ba điểm thẳng hàng: M chia AB theo tỉ số nào thì M' chia A'B' theo đúng tỉ số đó (định lý Ta-lét). Phép chiếu xuyên tâm chỉ giữ tỉ số kép của bốn điểm.
  4. Phép chiếu song song giữ nguyên tính song song: hai đường thẳng song song có hình chiếu song song.
Theo bài giảng Hình họa – Vẽ kỹ thuật (Bùi Văn Hảo, 2009) và bài mở đầu Hình học họa hình của Bộ môn Hình họa – Vẽ kỹ thuật, ĐH Bách khoa Hà Nội.
Ghi nhớ tính chất quan trọng nhất: trong phép chiếu vuông góc, hình chiếu của một đoạn thẳng không bao giờ dài hơn đoạn thật. Nó bằng đoạn thật khi và chỉ khi đoạn thẳng song song với mặt phẳng hình chiếu. Kéo thanh "Độ nghiêng" ở chế độ vuông góc để thấy điều đó – Bài 2 sẽ dùng tính chất này để tìm độ dài thật.

4Hai mặt phẳng hình chiếu và bốn góc tư

Phương pháp Monge dùng hai mặt phẳng vuông góc: Π1 – mặt phẳng hình chiếu đứng (dựng thẳng đứng phía sau) và Π2 – mặt phẳng hình chiếu bằng (nằm ngang). Giao tuyến của chúng là trục hình chiếu x. Hai mặt phẳng chia không gian thành bốn góc tư I, II, III, IV.

Độ cao của điểm A là khoảng cách từ A tới Π2. Dương khi A ở trên Π2, âm khi ở dưới.
Độ xa của điểm A là khoảng cách từ A tới Π1. Dương khi A ở trước Π1 (phía người nhìn), âm khi ở sau.

Viết A(x; y; z): x là hoành độ đo dọc trục x (dương về bên trái gốc O), y là độ xa, z là độ cao – đơn vị mm.

5Đồ thức của điểm – xem Π2 gập xuống

Kéo ba thanh x, y, z để di chuyển điểm A, rồi bấm "Gập thành đồ thức". Π2 quay quanh trục x đúng 90°: nửa trước của Π2 đi xuống dưới, nửa sau đi lên trên, và cuối cùng ta nhìn thẳng vào Π1 – thấy đúng hình vẽ trên giấy ở bên dưới.

Đồ thức tương ứng (vẽ trên giấy):
Ba tính chất của đồ thức – phải thuộc lòng:
  1. A1 và A2 luôn nằm trên một đường thẳng vuông góc với trục x, gọi là đường dóng. Lý do: mặt phẳng AA1A2 vuông góc với cả Π1, Π2, nên vuông góc với trục x; khi gập Π2, đoạn AxA2 quay trong mặt phẳng đó và rơi đúng vào phần kéo dài của A1Ax.
  2. A1Ax = độ cao của A; A2Ax = độ xa của A.
  3. Ngược lại, hai điểm bất kỳ nằm trên cùng một đường dóng là đồ thức của đúng một điểm trong không gian.

6Đọc vị trí điểm qua đồ thức

Chỉ cần nhìn A1, A2 ở trên hay dưới trục x là biết điểm ở góc tư nào. Bảng dấu dưới đây là "chìa khóa" của Dạng 2.

Góc tư IGóc tư IIGóc tư IIIGóc tư IV
Độ cao (A1)+ (trên x)+ (trên x)− (dưới x)− (dưới x)
Độ xa (A2)+ (dưới x)− (trên x)− (trên x)+ (dưới x)
Hai mặt phẳng phân giác. Mặt phẳng phân giác I (mffg I) chia đôi góc tư I và III: mọi điểm trên đó có độ cao = độ xa (cùng dấu), nên A1 và A2 đối xứng nhau qua trục x. Mặt phẳng phân giác II (mffg II) chia đôi góc tư II và IV: độ cao = − độ xa, nên A1 trùng A2.

7Hình chiếu thứ ba – hình chiếu cạnh

Thêm mặt phẳng Π3 – mặt phẳng hình chiếu cạnh, vuông góc với cả Π1 và Π2. Khi gập, Π3 quay quanh trục z sang bên phải. Bấm "Gập thành đồ thức" để xem A3 chạy về đâu.

Quy luật: A3 cùng độ cao với A1 (nằm trên đường song song trục x kẻ qua A1), và cách trục z một đoạn đúng bằng độ xa của A – về bên phải nếu độ xa dương, bên trái nếu độ xa âm. Có hai cách chuyển độ xa từ hình chiếu bằng sang hình chiếu cạnh: dùng cung tròn tâm O hoặc dùng đường phân giác 45°. Cả hai cách được giảng từng bước ở Bài mẫu 3.

8Bài giải mẫu – quy trình trước, giảng từng bước sau

Mỗi dạng bài mở đầu bằng quy trình giải áp dụng cho mọi bài tương tự, rồi giải như một buổi lên bảng: hình riêng cho từng bước (nét cam là nét vừa vẽ), lời giảng và khung "Ghi vào bài". Số liệu được đặt mới, theo đúng các dạng của hai giáo trình.

9Thí nghiệm ảo – sa bàn ba mặt phẳng hình chiếu

Đặt điểm bất kỳ, bật mặt phẳng phân giác, gập cả Π2 và Π3. Thử tìm một điểm có A1 trùng A2, một điểm có A3 nằm bên trái trục z.

10Những lỗi làm mất điểm

11Trắc nghiệm nhanh

12Tự luyện – 5 dạng, mỗi dạng 3 bài

Với bài vẽ: chạm lên hình để đặt điểm (điểm tự hút vào lưới 2,5 mm, mỗi ô lưới 5 mm), rồi bấm Kiểm tra. Sai thì xem gợi ý, đặt lại; cuối cùng xem lời giải có hình.