0Lộ trình khóa học
Khóa học đi theo thứ tự chương của sách Bài tập Hình học họa hình (Vũ Hoàng Thái, NXB Giáo dục) và lấy phương pháp "Phân tích → Dựng hình → Biện luận" của sách Phương pháp giải các bài toán Hình học họa hình (Phạm Văn Nhuần, NXB Khoa học và Kỹ thuật) làm khung cho mọi bài giải mẫu.
1Môn học này để làm gì?
Hình học họa hình dạy cách biểu diễn một vật thể ba chiều lên tờ giấy phẳng, và đọc ngược từ tờ giấy ra vật thể. Mọi bản vẽ cơ khí, xây dựng đều dựa trên phương pháp này. Người thợ CNC nhìn bản vẽ hai, ba hình chiếu mà hình dung ra chi tiết chính là nhờ kỹ năng của môn học.
2Tư duy 4 bước cho mọi bài Hình họa
Sinh viên hay "vỡ" ở môn này vì cố học thuộc cách vẽ trên giấy. Cách học đúng là luôn đi qua không gian rồi mới xuống giấy.
3Ba loại phép chiếu
Chiếu là "rọi đèn" lên vật để lấy bóng của nó trên mặt phẳng. Kéo thanh trượt để đưa tâm chiếu S ra xa dần. Khi S ở xa vô cùng, các tia chiếu song song với nhau.
| Phép chiếu | Tia chiếu | Ví dụ | Dùng ở đâu |
|---|---|---|---|
| Xuyên tâm | Cùng đi qua tâm S | Bóng dưới bóng đèn, ảnh chụp | Hình chiếu phối cảnh trong kiến trúc |
| Song song | Song song với một hướng s | Bóng nắng | Hình chiếu trục đo (hình 3D trên bản vẽ) |
| Vuông góc | Song song và vuông góc với mặt phẳng chiếu | Nắng giữa trưa đứng bóng | Toàn bộ môn học này và bản vẽ kỹ thuật |
- Hình chiếu của đường thẳng là đường thẳng (trừ khi đường thẳng trùng phương chiếu – khi đó suy biến thành điểm).
- Điểm thuộc đường thẳng thì hình chiếu của điểm thuộc hình chiếu của đường thẳng (tính liên thuộc).
- Phép chiếu song song giữ nguyên tỉ số đơn của ba điểm thẳng hàng: M chia AB theo tỉ số nào thì M' chia A'B' theo đúng tỉ số đó (định lý Ta-lét). Phép chiếu xuyên tâm chỉ giữ tỉ số kép của bốn điểm.
- Phép chiếu song song giữ nguyên tính song song: hai đường thẳng song song có hình chiếu song song.
4Hai mặt phẳng hình chiếu và bốn góc tư
Phương pháp Monge dùng hai mặt phẳng vuông góc: Π1 – mặt phẳng hình chiếu đứng (dựng thẳng đứng phía sau) và Π2 – mặt phẳng hình chiếu bằng (nằm ngang). Giao tuyến của chúng là trục hình chiếu x. Hai mặt phẳng chia không gian thành bốn góc tư I, II, III, IV.
Viết A(x; y; z): x là hoành độ đo dọc trục x (dương về bên trái gốc O), y là độ xa, z là độ cao – đơn vị mm.
5Đồ thức của điểm – xem Π2 gập xuống
Kéo ba thanh x, y, z để di chuyển điểm A, rồi bấm "Gập thành đồ thức". Π2 quay quanh trục x đúng 90°: nửa trước của Π2 đi xuống dưới, nửa sau đi lên trên, và cuối cùng ta nhìn thẳng vào Π1 – thấy đúng hình vẽ trên giấy ở bên dưới.
- A1 và A2 luôn nằm trên một đường thẳng vuông góc với trục x, gọi là đường dóng. Lý do: mặt phẳng AA1A2 vuông góc với cả Π1, Π2, nên vuông góc với trục x; khi gập Π2, đoạn AxA2 quay trong mặt phẳng đó và rơi đúng vào phần kéo dài của A1Ax.
- A1Ax = độ cao của A; A2Ax = độ xa của A.
- Ngược lại, hai điểm bất kỳ nằm trên cùng một đường dóng là đồ thức của đúng một điểm trong không gian.
6Đọc vị trí điểm qua đồ thức
Chỉ cần nhìn A1, A2 ở trên hay dưới trục x là biết điểm ở góc tư nào. Bảng dấu dưới đây là "chìa khóa" của Dạng 2.
| Góc tư I | Góc tư II | Góc tư III | Góc tư IV | |
|---|---|---|---|---|
| Độ cao (A1) | + (trên x) | + (trên x) | − (dưới x) | − (dưới x) |
| Độ xa (A2) | + (dưới x) | − (trên x) | − (trên x) | + (dưới x) |
7Hình chiếu thứ ba – hình chiếu cạnh
Thêm mặt phẳng Π3 – mặt phẳng hình chiếu cạnh, vuông góc với cả Π1 và Π2. Khi gập, Π3 quay quanh trục z sang bên phải. Bấm "Gập thành đồ thức" để xem A3 chạy về đâu.
8Bài giải mẫu – quy trình trước, giảng từng bước sau
Mỗi dạng bài mở đầu bằng quy trình giải áp dụng cho mọi bài tương tự, rồi giải như một buổi lên bảng: hình riêng cho từng bước (nét cam là nét vừa vẽ), lời giảng và khung "Ghi vào bài". Số liệu được đặt mới, theo đúng các dạng của hai giáo trình.
9Thí nghiệm ảo – sa bàn ba mặt phẳng hình chiếu
Đặt điểm bất kỳ, bật mặt phẳng phân giác, gập cả Π2 và Π3. Thử tìm một điểm có A1 trùng A2, một điểm có A3 nằm bên trái trục z.
10Những lỗi làm mất điểm
- Đặt hoành độ x sang phải gốc O. Giáo trình quy ước x dương về bên trái O. Đặt sai phía thì hình chiếu cạnh và mọi bài sau đều lệch.
- Đổi dấu độ xa sai chiều. Độ xa dương thì A2 ở dưới trục x (ngược với độ cao). Nhớ hình ảnh: nửa trước của Π2 gập xuống dưới.
- Hai hình chiếu không thẳng hàng theo đường dóng. A1A2 phải vuông góc trục x; lệch một chút là thành hai điểm khác nhau.
- Ghi lẫn tên A1, A2. Chỉ số 1 là hình chiếu đứng (trên Π1), chỉ số 2 là hình chiếu bằng, 3 là hình chiếu cạnh.
- Hình chiếu cạnh đặt sai phía trục z. A3 nằm bên phải z khi độ xa dương, bên trái khi độ xa âm.
- Xóa mất đường dóng và đường dựng. Bài Hình họa chấm cả cách dựng: giữ nguyên nét mảnh của đường dóng, cung tròn, đường 45°.
11Trắc nghiệm nhanh
12Tự luyện – 5 dạng, mỗi dạng 3 bài
Với bài vẽ: chạm lên hình để đặt điểm (điểm tự hút vào lưới 2,5 mm, mỗi ô lưới 5 mm), rồi bấm Kiểm tra. Sai thì xem gợi ý, đặt lại; cuối cùng xem lời giải có hình.